Η διεθνής συζήτηση, η απώθηση και η επιστροφή του απωθημένου

Αν ξεφύγουμε άλλωστε από τη συζήτηση όπως αυτή διαμορφώνεται στην ελληνική δημόσια σφαίρα, θα δούμε πως στη διεθνή συζήτηση η πρόσληψη του λαϊκισμού ως οιονεί κοινωνικής μάστιγας έχει ξεπεραστεί προ πολλού ως θεωρητικά έωλη και ιστορικά/μεθοδολογικά ανεπαρκής. Η θέση στην οποία φαίνεται να συγκλίνουν οι περισσότεροι μελετητές και θεωρητικοί στη διεθνή σκηνή σήμερα είναι ότι ο λαϊκισμός δεν μπορεί να θεωρηθεί a priori καλός ή κακός, ακίνδυνος ή επικίνδυνος, δημοκρατικός ή αντιδημοκρατικός, αφού το κοινωνικοπολιτικό πλαίσιο ανάδυσής του καθορίζει αποφασιστικά και το περιεχόμενό του, αλλά και τις στοχεύσεις του. Έτσι μπορεί να καταλάβει κανείς και το χάσμα που χωρίζει τις διάφορες περιπτώσεις λαϊκιστικής κινητοποίησης. Το μόνο που συνδέει τούτες τις περιπτώσεις είναι η ιδιαίτερη φόρμα που διακρίνει κανείς στον τρόπο με τον οποίο οι λαϊκιστές δομούν στον λόγο τους τον κοινωνικό ανταγωνισμό. Ιδιαίτερο ρόλο σε τούτη τη φόρμα παίζει το στοιχείο της εναντίωσης, η άρθρωση της διαφωνίας, ο ορισμός ευρύτερων μετώπων πολιτικής διαπάλης και σύγκρουσης. Και αυτό ακριβώς φαίνεται πως είναι το στοιχείο που καταδικάζεται και τελικά απορρίπτεται πρωτίστως από τους περισσότερους αντιλαϊκιστές.

Μπορούμε λοιπόν με σχετική ασφάλεια να διατυπώσουμε εδώ και την παρακάτω θέση: η σύγχρονη μεταπολιτική κουλτούρα των ελίτ, η μεταδημοκρατική απώθηση της διαφωνίας και η λιτανική εξύψωση της «συναίνεσης» σε υπέρτατο αγαθό/στόχο τείνει να παράγει τον λαϊκισμό όχι μόνο ως άλλοθι, αλλά και ως φαινόμενο, υποδαυλίζοντας μάλιστα τις πιο ριζοσπαστικές του εκδηλώσεις. Οι αντιλαϊκιστές παραβλέποντας την ετερογένεια και τη συνθετότητα του πεδίου συχνότατα λειτουργούν με τον ίδιο τρόπο τον οποίο ισχυρίζονται ότι καταδικάζουν: υπεραπλουστεύουν, δαιμονοποιούν, αφορίζουν, αποκλείουν. Εύκολα, συνοπτικά. Αρκεί να εξυπηρετηθεί ο στόχος. Στις «αναλύσεις» τους ο αντίπαλος, ο στιγματιζόμενος ως «λαϊκιστής» υποβιβάζεται σε «νεαντερτάλιο» στοιχείο (sic!), εκπίπτει σε εχθρό, ενώ οι μάζες των πολιτών που υποστηρίζουν λαϊκιστικές κινήσεις παρουσιάζονται να πλέουν σε έναν ωκεανό αμάθειας και ανορθολογικότητας. Η αναφορά στον «λαό» ή στις «λαϊκές ανάγκες» εκπίπτει έτσι σε «ανευθυνότητα» και «λαϊκισμό», ενώ η αναφορά στις «αγορές» ή στη «δημοσιονομική αυστηρότητα» ανάγεται σε υπευθυνότητα και σύνεση. Η μακρά όμως και επίμονη αυτή απώθηση των κοινωνικών αντιστάσεων και των διαφορετικών φωνών στα περιθώρια της δημόσιας σφαίρας ως «ακραίων» εκδηλώσεων οργής ή «άναρθρων» κραυγών μιας κοινωνίας πολιτών πνιγμένης στα πάθη, η οποία σχεδόν νομοτελειακά παράγει βία και ανομία, οδηγεί τελικά στην επιστροφή του απωθημένου, αλλά αυτή τη φορά ριζοσπαστικοποιημένου, ωμού· η σύγκρουση επανέρχεται με όρους ριζικής άρνησης. Από την άλλη, εξυμνείται λιτανικά η υπεροχή των τεχνοκρατικών ελίτ, οι οποίες καλούνται να «ηρεμήσουν τον λαό», να τον «εξορθολογίσουν», ενώ εκθειάζονται περιπτώσεις όπως αυτή του «εργατικού» κ. Γιάννη Στουρνάρα, ως φωνές του υπεύθυνου ρεαλισμού, της φωτισμένης τεχνο-γνώσης και της «αποτελεσματικότητας». Ακόμα και όταν επανειλημμένως αυτοδιαψεύδονται, ή όταν με δική τους ομολογία εφαρμόζουν ανεύθυνες και αναποτελεσματικές πολιτικές (επειδή τους «ξέφυγε» ο πολλαπλασιαστής).

Οι αντιλαϊκιστές καταλήγουν να ξορκίζουν όχι μόνο τον «λαϊκισμό», αλλά και τον ίδιο τον «λαό». Και ξορκίζοντας τον «λαό», καταλήγουν να ξορκίζουν την ίδια τη δημοκρατία. Καταλήγουν έτσι να προσφέρουν χρήσιμες υπηρεσίες σε μια πολιτική τάξη που ρέπει όλο και περισσότερο σε αυταρχικές πρακτικές, που στο όνομα της ελευθερίας περιστέλλει ελευθερίες και δημοκρατικά δικαιώματα, που βαπτίζει «ρήξη με το παρελθόν» τις εξυπηρετήσεις ημετέρων, που επανειλημμένα αποδεικνύεται κατώτερη των περιστάσεων. Που τελικά οδηγεί σε μια επικίνδυνη αντιδημοκρατική αναδίπλωση, μακριά από τις ευρωπαϊκές αξίες που μονότονα επικαλείται. Είναι τόσο δύσκολο να το καταλάβουν;

 

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ

Canovan, Margaret, Populism, Junction Books, 1981.

—, The People, Polity, 2005.

Ionescu, Ghita, και Gellner, Ernest (επιμ.), Populism: Its meaning and national characteristics, Weidenfeld & Nicolson, 1969.

Κεραμιδιώτης, Γιώργος, Λαϊκισμός: Χειραγώγηση ή χειραφέτηση;, ντοκιμαντέρ που προβλήθηκε στην ΕΤ3 τον Δεκέμβριο του 2011 στο πλαίσιο της σειράς «Τόποι ζωής – Τόποι ιδεών».

Laclau, Ernesto, Politics and ideology in Marxist theory, NLB, 1977 (ελλ. έκδ.: Πολιτική και ιδεολογία στη μαρξιστική θεωρία, μτφρ. Γρ. Ανανιάδης, Σύγχρονα Θέματα, Θεσσαλονίκη 1983).

—, On Populist Reason, Verso, 2005.

Λυριντζής, Χρήστος, και Σπουρδαλάκης, Μιχάλης, «Περί λαϊκισμού: Μια σύνθεση με αφορμή την ελληνική βιβλιογραφία», Ελληνική Επιθεώρηση Πολιτικής Επιστήμης, τχ. 1 (1993).

Πανταζόπουλος, Ανδρέας, Λαϊκισμός και εκσυγχρονισμός 1965-2005, Εστία, 2011.

Philip, George, και Panizza, Francisco, The Triumph of Politics, Polity, 2011.

Σεβαστάκης, Νικόλας, και Σταυρακάκης, Γιάννης, Λαϊκισμός, αντιλαϊκισμός και κρίση, Νεφέλη, 2012.

www.anti-pop.gr: ιστοσελίδα του επιστημονικού συνεδρίου «Λαϊκισμός, αντιλαϊκισμός και δημοκρατία» (πρόσβαση: Ιανουάριος 2012). Στη σελίδα είναι συγκεντρωμένα μερικά από τα σημαντικότερα κείμενα γύρω από τη μελέτη του λαϊκισμού, οι ομιλίες των συνέδρων, αλλά και σχετικά δημοσιεύματα από την επικαιρότητα.

 

σελ. 3 (από: 3) ΧΡΟΝΟΣ 01 (05.2013) < προηγ. σελίδα     |     επόμ. άρθρο >