#33 - γυρίζοντας την πλάτη

 

Ο ΑΦΡΟΣ ΤΩΝ ΕΙΚΟΝΟΓΡΑΦΗΜΕΝΩΝ ΗΜΕΡΩΝ

 

Ηρακλής Παπαϊωάννου

 

Η αδρεναλίνη του κινδύνου βρίσκεται σήμερα τακτικά στην πρώτη γραμμή της επικαιρότητας: άνθρωποι πηδούν με αλεξίπτωτα από ουρανοξύστες, αναρριχώνται σε κάθετους βράχους, ισορροπούν πάνω από καταρράκτες, πηδούν από βαγόνι σε βαγόνι τρένου εν κινήσει. Κάθε τέτοιο παράτολμο εγχείρημα που βγάζει τη γλώσσα στην ανιαρή συχνά ασφάλεια της καθημερινότητας, διαθέτει πλέον έναν πρόσθετο βαθμό δυσκολίας: την υποχρεωτική σχεδόν απαθανάτιση σε μια σέλφι. Πολλά είναι τα θύματα σοβαρών και μοιραίων ατυχημάτων καθώς προσπαθούσαν να βγάλουν σέλφι σε μια ακραία ή ευφάνταστη συνθήκη. Πρόσφατα η Ρωσία οργάνωσε εθνική ενημερωτική καμπάνια για τους σχετικούς κινδύνους. Στον βωμό του υψωμένου αντίχειρα, της σφοδρής παρόρμησης για δικτυακή δημοσιότητα, άνθρωποι αυτοφωτογραφίζονται με φόντο άγρια ζώα σε εθνικά πάρκα, μέσα στην τραγωδία μιας θεομηνίας. Επισκέπτες μουσείων αυτοεικονίζονται μπροστά από έργα τέχνης αντί να τα αφουγκράζονται. Το έχω υπάρξει εκεί είναι πλέον εμφανώς σημαντικότερο από το να βιώνει ή να στοχάζεται κανείς τη συνθήκη του οποιουδήποτε εκεί. Πρόκειται για μετάλλαξη ψυχολογική, ένα παγανιστικό τελετουργικό στον θεό της εικόνας, στο οποίο εναλλάσσεται κανείς διαρκώς από πομπό σε δέκτη, μέσα από πρόχειρες μικροσκηνοθεσίες, τη συγκυριακή διαχείριση του εικονοεαυτού. Καθόλου παράδοξα ίσως, ο νεότευκτος όρος αυτοαντικειμενοποίηση αφορά την «υπερεκτίμηση της εμφάνισης σε σχέση με οποιαδήποτε άλλη ικανότητα του ατόμου».1 Σε μια παμπάλαιη διαμάχη, η επιφάνεια μοιάζει να κερδίζει σημαντικό έδαφος απέναντι στο βάθος.

Αναμφίβολα, προτιμά να επιλέγει κανείς πότε εικονίζεται από το να συμβαίνει αυτό λαθραία ή, όπως παλιά, να αιτείται ευγενικά τη βοήθεια και την αμφίβολη αισθητική άγνωστων περαστικών για ένα εικονογραφικό ενθύμιο. Κάθε φωτογραφία είναι μια πράξη συμβολικής οικειοποίησης. Η μόδα της σέλφι όμως ανατρέπει, ώς έναν βαθμό, τη λογική αυτή: ο κόσμος, είτε πρόκειται για έργο τέχνης, τοπίο σπάνιας φυσικής ομορφιάς ή μνημείο του ανθρώπινου πολιτισμού, υποβιβάζεται από εικονογραφικό θέμα σε φόντο κύρους που πλαισιώνει την εμφατική κυριαρχία της μορφής. Σε μια σημαίνουσα μεταστροφή, την εποχή που ο άνθρωπος ταξιδεύει όσο ποτέ άλλοτε, γυρίζει συμβολικά την πλάτη στον κόσμο, με ένα χαμόγελο αμήχανης συχνά ευφορίας.

Τον 19ο αιώνα θεωρήθηκε ένδειξη εκδημοκρατισμού ότι ο απλός πολίτης φωτογραφιζόταν όπως ο βασιλιάς. Σήμερα τα κοινωνικά σύνορα διαλύονται, όσο διαρκεί μια λήψη, καθώς διάσημοι και ανώνυμοι συνωθούνται στιγμιαία στο ίδιο κάδρο: ο Ολλάντ με απλούς νεοϋορκέζους, η Μέρκελ με Σύρους πρόσφυγες. Κάθε σέλφι συνιστά τεκμήριο παρουσίας σε έναν συγκεκριμένο τόπο ή γεγονός. Η φωτογραφία διατηρεί έτσι υψηλά τα αποθέματα αξιοπιστίας της ως δείκτης του πραγματικού, παρ’ όλο τον θεωρητικό διάλογο και την ισχυρή αμφισβήτηση που έχει δεχτεί. Κατά μια έννοια, οι σέλφι εισάγουν την πίστη στην έννοια του ντοκουμέντου, ως χοντρική πλέον δήλωση ενός συμβάντος, από την πίσω πόρτα. Η ιστορία της φωτογραφίας του 21ου αιώνα θα αναδείξει σε περίοπτη θέση την πανηγυρική είσοδο του φωτογράφου στην οθόνη της μηχανής του. Ο Νάρκισσος της μυθολογίας εγκλωβίστηκε στο υδάτινο είδωλό του· έμεινε να θαυμάζει τον αντικατοπτρισμό του ώσπου στη θέση του φύτρωσε το ομώνυμο λουλούδι, διαιωνίζοντας την ομορφιά του. Εγκλωβισμένοι σε μια νευρωτική αυτοαναφορικότητα, αποθηκεύουμε τα κοινότοπα ψηφιακά ίχνη της ύπαρξής μας, τα πολλαπλασιάζουμε εκθετικά, τα διαχέουμε οικουμενικά, προτιμώντας τον διαρκή οπτικό θόρυβο από τη διαυγή σιωπή μιας παύσης.

 

 

ΣΗΜΕΙΩΣΗ

1. Αλεξάνδρα Μανδράκου, Είναι επικίνδυνα τα selfies;, Η Καθημερινή, «Κ» (17.8.2015), σ. 22-23.

files/chronosmag/themes/theme_one/faviconXronos.png

  ΧΡΟΝΟΣ 33 (1.2016)