γάλλοι τροβαδούροι στη Θεσσαλονίκη της Φραγκοκρατίας

 

 

Δημήτρης Κούντουρας

(αναδημοσίευση από το περιοδικό «Θεσσαλονικέων Πόλις», τεύχος Μαίου 2014, σελ. 74-79)

 

Lo reiesme de Salonic
Ses peirier e ses manganel
Pogratz aver e maint castel
D’autres qu’ieu no mentau ni dic.

Elias Cairel, αρχές 13ου αιώνα

 

 

H 4η Σταυροφορία και η κατάλυση της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας

Τον Μάρτιο του 1201 πεθαίνει ο κόμης Thibaud III de Champagne (Θεοβάλδος Γ΄ της Καμπανίας) και εκλέγεται αρχηγός της Σταυροφορίας ο Bonifacio I dell’Monferrato (Βονιφάτιος Α΄ ο Μομφερρατικός, 1150-1207) (βλ. εικόνα 1). Τον Δεκέμβριο του ίδιου έτους, ο Αλέξιος Δ΄ δραπετεύει από τη φυλακή της Κωνσταντινούπολης, όπου είχε βρεθεί μαζί με τον πατέρα του αυτοκράτορα Ισαάκιο Β΄ Άγγελο, μετά από συνωμοσία εναντίον τους από τον θείο του (και αδελφό του Ισαακίου) Αλέξιο Γ΄ Άγγελο. Ο Αλέξιος φτάνει στη Γερμανία και συναντάει τον Βονιφάτιο τον Μομφερρατικό στην αυλή του Φιλίππου της Σουηβίας ενώ έναν μήνα αργότερα ζητάει τη βοήθεια των σταυροφόρων για την αποκατάστασή του ως αυτοκράτορα, με αντάλλαγμα βοήθεια για την εκστρατεία που ετοιμαζόταν στους Αγίους Τόπους. Τον Απρίλιο του 1202 μαζεύεται στη Βενετία ο στρατός των σταυροφόρων από την Καμπανία, τη Φλάνδρα, τη Βουργουνδία και από άλλα μέρη της Γαλλίας καθώς και της Βόρειας Ιταλίας. Υπογράφεται συμφωνία ανάμεσα στους σταυροφόρους και τον Ενετό δόγη Enrico Dandolo (Ερρίκο Δάνδολο) με την οποία δεσμεύεται η Γαληνοτάτη να προμηθεύσει με πλοία και τρόφιμα το στράτευμα έναντι 85.000 αργυρών μάρκων. Τη συμφωνία υπογράφει και ο πάπας Ιννοκέντιος Γ΄ ο οποίος όμως ζητάει να σεβαστούν τους χριστιανικούς πληθυσμούς που θα συναντήσουν. Οι σταυροφόροι, αφού λεηλατήσουν τη Ζάρα για λογαριασμό των ενετών, αναχωρούν για την Κέρκυρα. Στη Ζάρα ο Αλέξιος Δ΄ συναντά τους σταυροφόρους και τους υπόσχεται για άλλη μια φορά χρήματα και στρατό εάν τον βοηθήσουν να κερδίσει τον χαμένο του θρόνο στην Κωνσταντινούπολη.1 Στις 24 Ιουνίου ο στρατός φτάνει στα περίχωρα της Πόλης. O Λατίνος χρονικογράφος Γοδεφρείδος Βιλλαρδουίνος περιγράφει πόσο εντυπωσιασμένοι υπήρξαν οι Λατίνοι από το θέαμα της πόλης αυτής με τα θαυμάσια παλάτια, τις μεγάλες εκκλησίες και τα ψηλά της τείχη. Οι επιθέσεις των σταυροφόρων αναγκάζουν τον αυτοκράτορα Αλέξιο Γ΄ να φύγει από την πόλη ενώ την 1η Αυγούστου του 1203 στέφεται στον θρόνο του αυτοκράτορα ο Αλέξιος Δ΄ Άγγελος. Η αδυναμία του να αντεπεξέλθει στις οικονομικές του υποχρεώσεις απέναντι στους σταυροφόρους σε συνδυασμό με την έκρυθμη κατάσταση που επικρατεί στην Πόλη, δημιουργεί μια αλυσίδα γεγονότων με αποτέλεσμα να φυλακιστεί ο ίδιος και να στεφθεί αυτοκράτορας ο Αλέξιος Ε΄ Μούρτζουφλος στις αρχές του 1204. Οι Ενετοί ξεκινούν τις επιθέσεις στην Πόλη από τη συνοικία Φανάρι στις αρχές Απριλίου, ενώ τελικά η άλωση και η καταστροφική λεηλασία που ακολουθεί ολοκληρώνονται στις 15 του ίδιου μήνα (βλ. εικόνα 2: Η πολιορκία της Πόλης). Η κατάλυση της αυτοκρατορίας έχει ως συνέπεια τον διαμελισμό του κράτους, ενώ το σχετικό έγγραφο έμεινε γνωστό ως Partitio Terrarum Imperii Romàniae. Ο αρχικός στόχος της σταυροφορίας υπήρξε η ανακατάληψη της Ιερουσαλήμ από τους μωαμεθανούς, όμως κατέληξε στην κατάλυση της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας και τη δημιουργία της Λατινικής Αυτοκρατορίας της Ρωμανίας. Το συμβούλιο των δώδεκα, έξι Φράγκων και έξι Ενετών, διάλεξε για αυτοκράτορα τον Βαλδουίνο της Φλάνδρας και όχι τον αρχηγό της Σταυροφορίας Βονιφάτιο, ο οποίος δεν υποστηρίχτηκε τελικά από τον Ενετό δόγη. Ο νεότερος αδελφός του Βονιφάτιου παντρεύτηκε το 1180 τη Μαρία Κομνηνή. Η σχέση αυτή που είχε με το Βυζάντιο, ενδέχεται να έκανε τους Ενετούς να πιστεύουν ότι δεν ήταν ο καταλληλότερος για αυτοκράτορας της Ρωμανίας. Του παραχωρήθηκε η Θεσσαλονίκη, για την οποία ωστόσο χρειάστηκε να δώσει μάχη. Η αντίσταση υπήρξε αδύναμη και οι σταυροφόροι κατέλαβαν τη Θεσσαλονίκη τον Οκτώβρη του 1204.2 Αρχίζει, λοιπόν, η σύντομη ιστορία του Βασιλείου της Θεσσαλονίκης η οποία ολοκληρώνεται στα 1224 με την προσάρτησή της στο Δεσποτάτο της Ηπείρου. Όταν ο Βονιφάτιος ο Μομφερρατικός έφτασε στη Θεσσαλονίκη, βρήκε τη χήρα του πρώην αυτοκράτορα Ισαακίου Β΄ Αγγέλου, τη Μαρία Μαργαρίτα της Ουγγαρίας, την οποία και παντρεύτηκε. Ο γιος τους Δημήτριος υπήρξε ο δεύτερος και τελευταίος ηγεμόνας του βασιλείου, ενώ ο Βονιφάτιος σκοτώθηκε σε ενέδρα των Βουλγάρων το 1207.

 

Γάλλοι τροβαδούροι στο Βασίλειο της Θεσσαλονίκης

Η τέχνη των τροβαδούρων άνθησε κατά τον 12ο και τον 13ο αιώνα αρχικά στη Νότια Γαλλία κι έπειτα και σε περιοχές της Ιβηρικής Χερσονήσου και της Βόρειας Ιταλίας. Έχει ως κύρια χαρακτηριστικά την περίτεχνη ποίηση στο προβηγκιανό γλωσσικό ιδίωμα, ή αλλιώς langue d’oc, και τις μονοφωνικές μελωδίες των ίδιων των ποιητών/συνθετών. Η ποίηση αυτή χαρακτηρίζεται από τα ιδεώδη του αυλικού έρωτα και της ιπποσύνης. Εκτός από την ερωτική θεματική τα ποιήματα των τροβαδούρων περιλαμβάνουν και άλλες κατηγορίες όπως τα chansondecroisade, τραγούδια που εξιστορούν γεγονότα από τις σταυροφορίες, καθώς και ποιήματα σε επικό ύφος ή με ηθικό και στοχαστικό περιεχόμενο. Οι τροβαδούροι, αυτοί οι Προβηγκιανοί ποιητές-συνθέτες της ιπποσύνης, σχετίζονταν συχνά με σημαντικούς ηγεμόνες της εποχής και συνδέθηκαν με φιλότεχνες αυλές.

Η αυλή του Βονιφάτιου του Μομφερρατικού στο Πεδεμόντιο αναδείχθηκε σε κέντρο καλλιέργειας της αυλικής τέχνης που προσέλκυσε σημαντικούς τροβαδούρους κατά τα τέλη του 12ου αιώνα, ενώ ο ίδιος ο ηγεμόνας υπήρξε φιλότεχνος και προστάτης των τεχνών. Οι τροβαδούροι Peire Vidal, Gaucelm Faidit και Arnaut de Mareuil πέρασαν όλοι από την αυλή του Βονιφάτιου, ενώ καθοριστικός υπήρξε ο Raimbaut de Vaqueiras (βλ. εικόνα 3: Raimbaut de Vaqueiras Ms F.Fr) ο οποίος έγινε επιστήθιος φίλος και προστατευόμενος του μαρκησίου του Μομφερρά.3

 

Raimbaut de Vaqueiras

Ο Raimbaut de Vaqueiras γεννήθηκε στην περιοχή της Οράγγη και υπήρξε ταπεινής καταγωγής. Έλαβε, ωστόσο, μόρφωση και αργότερα χρίστηκε ιππότης όταν έσωσε στη μάχη της Μεσίνα τη ζωή του μαρκήσιου Βονιφάτιου. Δεν γνωρίζουμε ακριβώς την ημερομηνία γέννησής του, αλλά η δημιουργική του περίοδος υπήρξε ανάμεσα στο 1180 και το 1207. Ήταν ο πρώτος τροβαδούρος που πέρασε μια μεγάλη περίοδο νότια από τις Άλπεις. Σχετίστηκε με σημαντικούς ηγεμόνες, συγκεκριμένα με την οικογένεια των Μαλασπίνα της Γένοβα ενώ αργότερα μπήκε στην υπηρεσία του Βονιφάτιου και τον ακολούθησε στη Ρωμανία όπου έμεινε μαζί του στο Βασίλειο της Θεσσαλονίκης.

Από τη vida του4 μαθαίνουμε ότι ήταν γιος ενός έκπτωτου ιππότη, ο οποίος παρά την ταπεινή του καταγωγή υπήρξε πολυταξιδεμένος, είχε σημαντικές πολιτικές διασυνδέσεις και γνώριζε πολλές γλώσσες. Η μουσική του, όπως και των υπόλοιπων τροβαδούρων, έφτασε στις μέρες μας ανολοκλήρωτη. Από τα 35 ποιήματά του, μόνο επτά σώζονται με μελωδίες. Το πιο γνωστό του έργο, το Kalenda maya, και μία από τις πιο γνωστές μελωδίες των τροβαδούρων, το έγραψε προς τιμήν της κόρης του Βονιφάτιου, της Βεατρίκης (βλ. εικόνα 4).

Από το 1204 έως το 1207 διέμεινε στη Θεσσαλονίκη όπου έγραψε και τα τελευταία του έργα. Στα ποιήματα αυτά εξιστορεί διάφορα γεγονότα της 4ης Σταυροφορίας, ενώ αναφέρεται σε σημαντικά πρόσωπα της εποχής του και εξαίρει συστηματικά τον ηγεμόνα του Βονιφάτιο.

Ο Raimbaut σκοτώθηκε μάλλον μαζί με τον Βονιφάτιο το 1207 σε ενέδρα των Βουλγάρων, αφού δεν υπάρχει κάποια μαρτυρία για μετέπειτα παρουσία του. Μάλιστα, δεν άφησε κάποιο θρήνο, plahn, σύμφωνα με τη συνήθεια των τροβαδούρων που είχαν κάποιον προστάτη ηγεμόνα.

Τα έργα του Raimbaut βρίσκονται στο χειρόγραφο Ms R (Bibliothèque nationale de France, f. fr. 22543, Παρίσι).

Ένα από αυτά τα τελευταία του έργα, το επικό ποίημα Valenmarquis, είναι αφιερωμένο και εξυμνεί τον προστάτη και φίλο του ποιητή Βονιφάτιο τον Μομφερρατικό.

 

Στίχοι 1-2:

Valen marques, senher de Monferrat,
a Dieu grazisc quar vos a tant onrat

Άξιε μαρκήσιε, ηγεμόνα του Μομφερρά,
ευχαριστώ τον Θεό που τόσο σε τιμά.

Παρακάτω εξιστορεί γεγονότα της 4ης Σταυροφορίας και της άλωσης της Πόλης. Αναφέρει διάφορες χαρακτηριστικές τοποθεσίες, όπως το Φιλοπάτιον (στ. 36), δάσος έξω από την Κωνσταντινούπολη, και τις Βλαχέρνες όπου υπήρξε η κατοικία των αυτοκρατόρων καθώς και το παλάτι του Βουκολέοντος. Στο παλάτι του Βουκολέοντος, το οποίο κατέλαβε ο Βονιφάτιος, αναφέρει ότι βρήκε σημαντικές κυρίες της αυλής οι οποίες είχαν κρυφτεί στο παλάτι.5

Αναφέρει τον Λάσκαρι (στ. 34), προφανώς τον Κωνσταντίνο Λάσκαρι της δυναστείας των Λασκάρεων, ο οποίος αντιστάθηκε στους Λατίνους και εξελέγη με κλήρο αυτοκράτορας (αρνήθηκε να στεφθεί), ενώ η Πόλη βρισκόταν σε πολιορκία. Βασίλεψε κατά το διάστημα 1204-05 και μάλλον σκοτώθηκε στη μάχη του Αδραμυτίου όπου κέρδισαν οι Λατίνοι. Επίσης αναφέρει την ιστορία του δόλου με τον οποίο ο αυτοκράτορας της Ρωμανίας6 Ισαάκ Άγγελος πήρε τον βυζαντινό θρόνο.

Στίχοι 31-38:

Maynt fort castel e mainta fort ciutat,
maint bel palaitz ai ab vos azeguat,
emperador e rey et amirat
e.l sevasto Lasquar e.l proestrat
el Peitr’assis, e maint’autra postat.
Et encaussei ab vos a Filopat
l’emperador, qu’avetz dezeretat,
de Romania, e l’autre coronat.

Μαζί σου κατέλυσα πολλά ισχυρά κάστρα
και οχυρές πόλεις και άφθονα όμορφα παλάτια.
Πολιόρκησα αυτοκράτορα, βασιλιά και εμίρη
και τον σεβαστό Λάσκαρη
στην Πετριών και πολλούς άλλους.
Και μαζί σου κατεδίωξα στο Φιλοπάτιο
τον αυτοκράτορα της Ρωμανίας
που έπειτα αντικατέστησες με τον άλλο.

Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει το ποίημα σε διάλογο Seigner Coine, jois e pretz et amors. Πρόκειται για ένα partimen, έναν διάλογο, με τον σταυροφόρο και τρουβέρο7 Conon de Béthune (1150-1219/20). Ο Conon πήρε μέρος στην 4η Σταυροφορία και παρέμεινε στην Κωνσταντινούπολη μετά την άλωση όπου κατέλαβε την υψηλή θέση του σεβαστοκράτορα στη λατινική αυλή. Έγραψε ποιήματα ερωτικής θεματικής και ένα chanson de croisade.

Το ποίημα Ara pot hom conoisser αναφέρεται στη σταυροφορία, ενώ δηλώνει για άλλη μια φορά την πίστη του στον Βονιφάτιο κλείνοντας με μια προφητική φράση πίστης:

Cuich morir sols ab tot’autra compaigna

Φοβάμαι να πεθάνω με άλλη συντροφιά εκτός από τη δική σου

Η πραγματικότητα τον προστάτεψε από τους φόβους του, αφού όντως πέθανε μαζί με τον προστάτη του σε επίθεση των Βουλγάρων το 1207.

Το έργο του Raimbaut No magradiverns ni pascors είναι ένα sirventes8 που γράφτηκε κατά πάσα πιθανότητα στη Θεσσαλονίκη το 1205 και είναι η τελευταία του καταγεγραμμένη σύνθεση (βλ. εικόνα 5).

Ένα ερωτικό ποίημα εξυμνεί τον ηγεμόνα του Βονιφάτιο και αναφέρεται στη Θεσσαλονίκη ως Salanicx, μαζί με άλλες πόλεις που γνώρισε ο βασιλιάς της Θεσσαλονίκης.

 

Elias Cairel

Ο τροβαδούρος Elias Cairel γεννήθηκε στο Σαρλά του Περιγκόρ της Νοτιοδυτικής Γαλλίας, ενώ τα χρόνια της ακμής του υπήρξαν ανάμεσα στο 1202 και το 1224 (βλ. εικόνα 6).

Ο Elias Cairel πέρασε ένα σημαντικό διάστημα της νιότης του στον ελλαδικό χώρο και κυρίως στο Βασίλειο της Θεσσαλονίκης από το 1202 έως το 1208/10.9 Έπειτα φαίνεται να πηγαίνει στην Ισπανία και τη Λομβαρδία. Όπως αναφέρεται στη vida του, έπαιζε άσχημα βιέλα και τραγουδούσε επίσης άσχημα, αλλά έγραφε ωραίους στίχους και μελωδίες, ενώ πέρασε μεγάλο διάστημα στη Ρωμανία.10

Υπήρξε τροβαδούρος και ζογκλέρ11 και περιπλανήθηκε πολλά χρόνια σε διάφορες χώρες, κυρίως στην Ιταλία, στον ελλαδικό χώρο και την Ισπανία. Όπως και ο Raimbaut de Vaqueiras, έτσι και ο Elias Cairel συνδέθηκε με τον μαρκήσιο Βονιφάτιο τον Μομφερρατικό. Τον αναφέρει άλλωστε σε αρκετά ποιήματά του.

Στο ποίημα του Ara non vei αναφέρεται στην ελληνική γη ως terra grega και στην κυρά του ma domna:

Ara non vei puoi in comba
On fuolha ni flors paresca,
Mas le blanca neu que tresca
Mesclad’ab ven et ab ploia
Per qu’ieu ai talan que fassa
Saber lai en terra grega,
tal vers que ma domn’entenda,
don vuolh ma razo soissebre 

Τώρα δεν βλέπω μήτε λόφο,
μήτε κοιλάδα, ούτε την ανθηρή γη
παρά μόνο κατάλευκο χιόνι
να στροβιλίζει μαζί με τον αγέρα και τη βροχή.
Αυτό το ποίημα θέλω να γνωρίσει
εκεί στην ελληνική γη η κυρά μου
στην οποία θέλω ν' απευθύνω
το τραγούδι μου

Στο sirventes Por cai la fuohla del garric, στους στίχους 33-36, o Cairel αναφέρεται στο Βασίλειο της Θεσσαλονίκης ως Lo reiesme de Salonic, το οποίο όπως γράφει κατακτήθηκε χωρίς πολιορκητικές μηχανές και καταπέλτες: Ses peirier ses manganel.

Στο Estat ai dos ans, που είναι ένα τραγούδι της σταυροφορίας, chanson de croisade, αναφέρεται ο Coine, ο τρουβέρος Conon de Béthune. Τον ίδιο αναφέρει, όπως είδαμε παραπάνω, και ο Raimbaut, γεγονός που δείχνει ότι υπήρχε επαφή μεταξύ τους όταν συνυπήρχαν στον ελλαδικό χώρο.

Το ποίημα NElias Cairel delamor γράφτηκε το καλοκαίρι του 1204 στη Θεσσαλονίκη. Πρόκειται για ένα ποίημα σε διάλογο12 ανάμεσα στον ποιητή και την αγαπημένη του Isabella.13

 

Επίλογος 

Άλλοι αξιόλογοι τροβαδούροι που πήραν μέρος στην 4η Σταυροφορία όπως ο Gaucelm Faidit, ο Peirol και ο Bernard de Born, δεν έγινε γνωστό αν πέρασαν από το Βασίλειο της Θεσσαλονίκης ή αν παρέμειναν στη Ρωμανία μετά την πτώση της Πόλης.14

Η παραμονή των τροβαδούρων Raimbaut de Vaqueiras και Elias Cairel καθώς και του τρουβέρου Conon de Béthune στη φραγκοκρατούμενη Ρωμανία αναδεικνύει μια άγνωστη πλευρά στα πολιτιστικά δρώμενα της εποχής. Οι τρεις αυτοί σημαντικοί ποιητές-συνθέτες βρέθηκαν στο Βασίλειο της Θεσσαλονίκης και την Κωνσταντινούπολη μαζί με τους ηγεμόνες τους, τους άρχοντες της 4ης Σταυροφορίας. Ωστόσο παρέμειναν στον χώρο και πέρασαν μέρος της δημιουργικής τους περιόδου στη Ρωμανία. Άφησαν αξιόλογα έργα υψηλής μουσικής και λογοτεχνικής ποιότητας με αναφορές πλούσιες σε ιστορικό και φιλολογικό επίπεδο. Περαιτέρω στοιχεία για τη δράση τους στη Θεσσαλονίκη αλλά και για τυχόν επαφές τους με μουσικούς ή ποιητές του ελλαδικού χώρου θα παρουσίαζαν μεγάλο ενδιαφέρον, ενώ θα έδιναν έναυσμα για περαιτέρω έρευνα. Τέλος, η παρουσία των τροβαδούρων στον ελλαδικό χώρο, που ορίζεται ιστορικά και γεωγραφικά ως σταυροδρόμι, προβάλλει το πολυπολιτισμικό πλαίσιο της περιοχής στη δύση της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας.

files/chronosmag/themes/theme_one/faviconXronos.png

 

 

  ΧΡΟΝΟΣ 14 (06.2014)