αναμνήσεις από το μέλλον

 

Είναι επιτακτική η ιστορικοποίηση της ελευθερίας του διαδικτύου

 

Χρήστος Τριανταφύλλου

 

«Again they try to bring us down» και «score one for freedom» είναι δύο μόνο από τις δεκάδες ενδιαφέρουσες διατυπώσεις που μπορεί κανείς να ανιχνεύσει σε ομάδες του φέισμπουκ που εκδήλωναν την αντίθεσή τους στην προσπάθεια της αμερικανικής κυβέρνησης να εφαρμόσει μια δέσμη νομοθετημάτων με στόχο τον έλεγχο του διαδικτυακού περιεχομένου. Η δέσμη αυτή, που έγινε γνωστή με το κωδικό όνομα δύο κύριων νομοθετημάτων «SOPA/PIPA», προκάλεσε στις αρχές του 2012 ένα μεγάλο κύμα αντιδράσεων, συζητήσεων και αντιπαραθέσεων σχετικά με τη φύση του διαδικτύου, τα δικαιώματα των χρηστών του και το εύρος της ελευθερίας που αυτοί απολαμβάνουν. Σημαδιακά γεγονότα όπως από τη μια πλευρά το βίαιο κλείσιμο της δημοφιλούς ιστοσελίδας Megaupload ­–η οποία εδώ και κάποιο διάστημα επαναλειτουργεί– και από την άλλη το συμβολικό κατέβασμα στους διακόπτες της Wikipedia για λόγους διαμαρτυρίας απέναντι στο «SOPA» έδειξαν με τον πιο σαφή τρόπο πως πρέπει επιτακτικά να στραφεί το βλέμμα προς μια πτυχή που έως τώρα έχει εν πολλοίς υποτιμηθεί ή και αγνοηθεί: την ιστορικοποίηση του διαδικτύου.

 

Η διαμάχη σχετικά με το SOPA/PIPA

Το γεγονός ότι το διαδίκτυο έχει μεταμορφώσει την καθημερινότητα είναι πλέον σχεδόν αυτονόητο, όπως και το ότι κατά την τελευταία δεκαετία οι τεχνολογικές του πρόοδοι είναι τουλάχιστον εντυπωσιακές και άνευ προηγουμένου στην ανθρώπινη ιστορία. Αυτό που δεν είναι αυτονόητο και που προτείνεται εδώ κινείται πάνω σε δύο άξονες: αφενός στις εξελίξεις σχετικά με την ίδια την κυκλοφορία των πληροφοριών και αφετέρου στη συγκρότηση της διαδικτυακής κοινότητας ως διακριτού μορφώματος – άρα και στη μνήμη της.

Σε ό,τι αφορά το πρώτο ζήτημα, αυτό που παρατηρείται είναι μια σαφής τάση περιορισμού της ηλεκτρονικής κυκλοφορίας πληροφοριών. Η διαμάχη σχετικά με το «SOPA/PIPA» καθώς και η επίθεση στο Megaupload1 συμπυκνώνουν τις συνεχείς προσπάθειες των μεγάλων εταιρειών παραγωγής ψυχαγωγικού, κυρίως, υλικού να εμποδίσουν την πειρατική διακίνηση των προϊόντων τους στο διαδίκτυο. Το περίφημο ρητό «you wouldn’t download a car» που προηγείται συχνά των κινηματογραφικών προβολών –και το οποίο έχει γίνει στοιχείο σάτιρας πολλάκις– δείχνει την τάση των εταιρειών αυτών να αντιμετωπίζουν εν πολλοίς νέες καταστάσεις με παρωχημένα εργαλεία. Οι ολοένα εντεινόμενες νομικές επιθέσεις σε ιστοσελίδες που παρέχουν δωρεάν υλικό, ιδίως στα torrent sites, συμπληρώνονται από μια προσπάθεια για επέκταση και μεγέθυνση των επί πληρωμή διαδικτυακών υπηρεσιών, που συνοδεύονται από προσφορές, ελκυστικά πακέτα και σημαντικές διευκολύνσεις – το τελευταίο είναι ιδιαίτερα σημαντικό, σε μια βιομηχανία όπου συχνά η εξοικονόμηση μερικών δευτερολέπτων αναζήτησης θεωρείται θείο δώρο. Η εκστρατεία αυτή θυμίζει τον εποικισμό της Άγριας Δύσης, όπου οι μεγάλες εταιρείες πιέζουν για την επέκταση του σιδηροδρομικού δικτύου, ώστε αφενός να ελέγχουν τις αχανείς αγορές, αφετέρου να εκμηδενίζουν τις αντίπαλες εμπορικές δραστηριότητες· για το σύμπλεγμα αυτό, το διαδίκτυο αποτελεί μία ανεξερεύνητη ενδοχώρα, στους ιθαγενείς της οποίας οι ανεξέλεγκτοι «πειρατές» πωλούν το «νερό της φωτιάς» που παράγεται στον πολιτισμένο κόσμο, ζημιώνοντας τους παραγωγούς ανεπανόρθωτα. Οι μεγάλες εταιρείες φαίνεται πως διαθέτουν ως ισχυρό σύμμαχο –ως «ιππικό»– την αμερικανική, κυρίως, κυβέρνηση, η οποία πιέζει προς την ίδια κατεύθυνση, καθώς, πέρα από τις γνωστές εξαρτήσεις της από το βιομηχανικό και χρηματοοικονομικό σύμπλεγμα, ακολουθεί μια αυταρχική πολιτική περί τρομοκρατίας. Συνεπώς, ένας χώρος τόσο ανεξέλεγκτος όσο το διαδίκτυο, πρέπει πάση θυσία να χαρτογραφηθεί και να ελεγχθεί. Ακόμα και χώροι χωρίς μεγάλη σύνδεση με τα ψηφιακά μέσα, όπως οι εκδοτικοί οίκοι, φαίνεται πως έχουν θορυβηθεί από την ανεξέλεγκτη φύση του διαδικτύου και έχουν αποφασίσει να λάβουν μέτρα.

 

Η αντίδραση της διαδικτυακής κοινότητας

Το δεύτερο ζήτημα αφορά την άλλη πλευρά, αυτήν που γενικά μπορούμε να ονομάσουμε «διαδικτυακή κοινότητα». Λόγω του αχανούς του διαδικτύου και του γεγονότος ότι σε αυτό αναπτύσσονται χιλιάδες διαφορετικές υποκουλτούρες, είναι σχεδόν αδύνατο να εξαγάγει κανείς μια κοινή συνισταμένη, εκτός ίσως από την έντονη αντίδραση στον διαφαινόμενο περιορισμό της ψηφιακής ελευθερίας. Από τις οργανωμένες επιθέσεις εναντίον κυβερνητικών ιστοσελίδων έως τις συγκεντρώσεις διαμαρτυρίας σε πολλές πόλεις του κόσμου –μεταξύ των οποίων και η Αθήνα–, οι χρήστες του διαδικτύου δηλώνουν πως υπερασπίζονται την ελευθερία της δωρεάν λήψης, επεξεργασίας και αποθήκευσης τεράστιων όγκων πληροφορίας. Ωστόσο, αυτό που έχει επισημανθεί για τη μαζική κατανάλωση μνήμης2 φαίνεται πως ισχύει και για την περίπτωση της πληροφορίας: παρά την ευρεία απήχηση που έχει αποκτήσει τα τελευταία χρόνια η τεχνογνωσία λήψης πληροφορίας και πολιτιστικών προϊόντων –κυρίως μέσω των torrent sites–, ο ίδιος ο όγκος και η πληθώρα των διαθεσιμοτήτων οδηγούν στην αναγωγή της λήψης πληροφορίας σε αυτοσκοπό. Η δημιουργία αρχείου είναι πλέον εντυπωσιακά εύκολη, και δεν χρησιμεύει στον κάτοχο του τελευταίου σε τίποτα, εκτός από τη θέλησή του να έχει ένα αρχείο. Επιπλέον, η απόλυτη ελευθερία του διαδικτύου συχνά συντείνει στην ηρωοποίηση ή και στην παράβλεψη πτυχών όπως η αμύθητη περιουσία που απέκτησαν οι ιδιοκτήτες του Megaupload μέσα από τη δωρεάν διανομή υλικού, γεγονός που ανάγει τη δωρεάν διανομή σε μόνο κριτήριο του σχηματισμού θετικής άποψης και τον πλουτισμό σε ανδραγάθημα και πράξη αντίστασης. Η αντιφατικότητα του τελευταίου είναι κάτι περισσότερο από προφανής.

Τα δύο ζητήματα αυτά αλληλοδιαπλέκονται και αναδεικνύουν έντονα την ανάγκη για ιστορικοποίηση του διαδικτύου. Πέρα από την ήδη διενεργούμενη εργασία πάνω στην τεχνολογική εξέλιξη, καθώς και σε ένα φάσμα από τομείς –λ.χ. στη σχέση του διαδικτύου με το παρελθόν3–, είναι επιτακτική η ενασχόληση με το διαδίκτυο ως δομή με το δικό της παρελθόν. Η εντεινόμενη εκστρατεία για τον έλεγχο της κυκλοφορίας των πληροφοριών αλλά και οι αντιδράσεις απέναντί της δημιουργούν ένα αφήγημα που λειτουργεί αποκλειστικά με τους δικούς του, ιδιαίτερους όρους, ακόμη και αν οι βάσεις της λειτουργίας του βρίσκονται σε εξωδιαδικτυακούς χώρους. Το αφήγημα αυτό θα πρέπει να αναδεικνύει τις εξαρτήσεις των δυνάμεων που θέλουν να καθυποτάξουν την πληροφορία σε μια παραδοσιακή καπιταλιστική λογική, αλλά παράλληλα θα πρέπει να τονίζει και τις αδυναμίες, τις στρεβλώσεις και τις υπερβολές της θεοποίησης όχι της πληροφορίας αλλά της ελεύθερης κυκλοφορίας της. Αν η μελέτη ενός φαινομένου που αναμφίβολα καθορίζει την καθημερινότητα ολόκληρου του πλανήτη περιοριστεί σε παραδοσιακές οπτικές, διαχωρίζοντας λ.χ. το διαδίκτυο από την κοινωνική δυναμική, τότε θα είναι απολύτως αδύνατο να κατανοηθεί η εσωτερική λογική και λειτουργία του διαδικτύου. Η ιστορικοποίηση αυτή θα αναδείξει πως όπως οποιοδήποτε άλλο φαινόμενο, έτσι και το διαδίκτυο βρίσκεται σε μια συγκεκριμένη ιστορική φάση, της οποίας προηγήθηκε κάποια άλλη εξίσου συγκεκριμένη και της οποίας έπεται κάποια άλλη, της οποίας τα χαρακτηριστικά μπορούμε ήδη να διαβλέψουμε – όχι χωρίς διαφωνίες. Αυτό δεν εξυπηρετεί μια λογική «historia magistra vitae» ούτε κάποιον απόλυτο ντετερμινισμό, αλλά μια πρόοδο στον τρόπο με τον οποίο εξετάζουμε τα κοινωνικά φαινόμενα, ιδίως όταν πρόκειται για μια ξεκάθαρη περίπτωση αλλαγής Παραδείγματος, υπό την επιστημολογική έννοια.4

Η ψηφιακή ελευθερία οφείλει να αποτελεί, κατά τη γνώμη μου, ένα πάγιο αίτημα, όπως και η διακίνηση πληροφορίας, για την οποία σίγουρα μπορεί να βρεθεί κάποια νομική λύση. Αυτή η προοπτική θα εμποδίσει αφενός τον εγκλωβισμό της πληροφορίας σε μερικές πλατφόρμες που ελέγχονται από μεγάλες εταιρείες, και αφετέρου θα παρέχει στους δημιουργούς και το μερίδιό τους από το πνευματικό τους έργο. Οφείλουμε, εντέλει, να αξιοποιήσουμε τη δυνατότητα που μας παρέχεται για πρώτη φορά σε ό,τι αφορά την κυκλοφορία της πληροφορίας, χωρίς να μένουμε σε παρωχημένες φόρμες και λύσεις.

Ιστορικοποιώντας, συνεπώς, το ζήτημα της ελευθερίας στο διαδίκτυο, αφενός κατανοούμε καλύτερα τους μετασχηματισμούς που έλαβαν και λαμβάνουν χώρα στην Ύστερη Νεωτερικότητα, αφετέρου ενισχύουμε τα εργαλεία για την ανάπτυξη μιας ανοιχτής κοινωνίας, όπου η πληροφορία δεν αναπαύεται μόνο στα χέρια των ισχυρών – οι οποίοι συχνά χρησιμοποιούν αυτές τις νέες δομές για να παρουσιάσουν μια ψευδεπίγραφη, άμεση διαδικτυακή δημοκρατία.

 

 

 

files/chronosmag/themes/theme_one/faviconXronos.png

 

 

  ΧΡΟΝΟΣ 06 (10.2013)