homo ludens / στιγμές της πρωτοπορίας

 

Γιώργος-Ίκαρος Μπαμπασάκης στήνει ένα Αρχείο/Δίκτυο

για τις Πρωτοπορίες και τα Κινήματα του 20ού αιώνα]

#06
Μια σημείωση για τον Λεττρισμό

 

Στην Ελλάδα, η πρώτη (απ’ όσο ξέρω) μνεία στον Λεττρισμό γίνεται σε ένα κείμενο του ποιητή Νάνου Βαλαωρίτη. «Η ομάδα των Λεττριστών», γράφει ο Βαλαωρίτης, «πιστεύει ότι η ποίηση, αρχίζοντας από τον Όμηρο, καταλήγει στον Ιζού. Δηλαδή όλες οι “σχολές” εκτός από αυτήν των “λεξιστών ή γραμματιστών” είναι χρεωκοπημένες: ο Ιζού ειδικά χαράζει τη γραμμή της ποίησης, που αρχίζοντας από τον Όμηρο περνάει από τον Μπωντλαίρ, Ρεμπώ, Μαλλαρμέ, Βαλερύ –και φυσικά τον υπερρεαλισμό– και καταλήγει “ανεπανόρθωτα” στην κατάργηση της γλώσσας. [Ας μη βιαστούν να καγχάσουν περιφρονητικά όσοι νομίζουν ότι ξέρουν το κάθε τι καλύτερα από τον οποιονδήποτε, γιατί, σε λίγο, μόνος νέος τρόπος έκφρασης θα είναι με το σχηματισμό νέων λέξεων ή ήχων (υπερλεττρισμός του Ντουφρέν)]. Οι θεωρητικοί του Λεττρισμού επικαλούνται σε ενίσχυσή τους κείμενα του Μαλλαρμέ, του Απολλιναίρ, και του Αρτώ, του Τζόυς, του Michaux, και οι απόψεις τους δεν είναι διόλου ευκαταφρόνητες. Αν παραδεχτούμε ότι η γλώσσα ακολουθεί μια μοιραία πορεία και ότι η μοιραία αυτή πορεία, όλες οι ενδείξεις μας πείθουν, προαναγγέλλει τη μελλοντική και ανεπανόρθωτή της κατάργηση, οι θεωρίες των Λεττριστών δεν μπορούν ν’ απορριφθούν χωρίς ένα πολύ σοβαρό έλεγχο και μπορεί μια μέρα να αποδειχτούν προδρομικές» (Περιοδικό Κριτήριο, 1965. Αναδημοσίευση στον τόμο κειμένων του Νάνου Βαλαωρίτη, Για μια Θεωρία της Γραφής, εκδόσεις Εξάντας, Αθήνα 1990).

Μια ακόμη αναφορά επισημαίνεται στο βιβλίο του Ρισάρ Γκομπέν, Η Καταγωγή του Αριστερισμού (μτφρ. Ιωάννα Ζερβού, εκδόσεις Ελεύθερος Τύπος). «Δημιουργήθηκε αμέσως μετά τον Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο, ένα φαινόμενο που μπορεί να συγκριθεί με τον ντανταϊσμό: μια προσπάθεια να σαμποταριστεί η τέχνη, να βρεθεί ένα στυλ ζωής που εμπλουτίζει την πραγματικότητα κ.λπ. Βέβαια αυτές οι νέες προσπάθειες –“ψελλίσματα”– δεν υπήρξαν παρά ένα ωχρό αντίγραφο του έργου του Τζαρά και του Χύλζενμπεκ, είχαν όμως σαν αποτέλεσμα να ριχτεί μια φούχτα νέων στην αναζήτηση του απόλυτου. Ενδιαφέρουσα προσωπικότητα της εποχής αυτής ήταν ο Ιζιντόρ Ιζού, ρουμανικής καταγωγής, όπως και ο Τριστάν Τζαρά. Ο Ιζού καθορίζει σαν ουσιαστική ανάγκη του ανθρώπου την ανάγκη δημιουργίας. Με τη δημιουργία ο άνθρωπος ανυψώνεται και γίνεται ένα είδος Θεού. Τις αντιλήψεις του ο Ιζού τις διαδίδει μέσω του Λεττριστικού Κινήματος που ίδρυσε το 1946».

Την παρουσία του Λεττρισμού επισημαίνει και ο Γεώργιος Μπαμπινιώτης. Στο βιβλίο του Θεωρητική Γλωσσολογία (Αθήνα, 1980) γράφει: «Πρόκειται, όπως είναι γνωστό, για ένα κίνημα της γαλλικής λογοτεχνίας που εμφανίζεται γύρω στα 1945, με κύριους εκπροσώπους τον Isidore Isou και τον Maurice Lemaitre. Κατ’ ουσίαν είναι ένα γλωσσικό κίνημα “αντιλεξικού” χαρακτήρα, που καταργεί την λέξι (ή, γενικότερα, το μόρφημα) ως φορέα σημασίας και εισάγει το γράμμα (lettre, εξ ου και “λεττρισμός”), ή, ακριβέστερα τον φθόγγο ως βάσι της επικοινωνίας. Ο ποιητής χρησιμοποιεί για υλικό τους φθόγγους, φτειάχνοντας “δικές” του λέξεις, αυθαίρετους δηλ. φθογγικούς συνδυασμούς, που είναι μαζί άσημες και πολύσημες: άσημες, γιατί δεν είναι φορείς μιας συγκεκριμένης, συμβατικά αναγνωρισμένης, κοινής σημασίας˙ πολύσημες, γιατί ο καθένας μπορεί διαβάζοντας το ποίημα να τις συνδέση –συνειρμικά βάσει των εμπειριών που έχει από συνάψεις μορφής-σημασίας που ισχύουν στη γλώσσα της κοινότητας– με πλήθος σημασιών και να δώση έτσι δικό του περιεχόμενο και νόημα στο ποίημα. Αυτή η ελευθερία ερμηνείας του λογοτεχνήματος εκ μέρους του αναγνώστη θεωρείται απελευθέρωσί του από τα δεσμά της –εξ ορισμού περιορισμένης– συμβατικής γλώσσας». Σε σημείωσή του, στο ίδιο βιβλίο, ο Μπαμπινιώτης αναφέρει: «Στο Μανιφέστο της Λεττριστικής Ποιήσεως, όπου διαγράφονται οι αρχές του Λεττρισμού, ο Isidore Isou προεξαγγέλλει, μεταξύ άλλων, τα εξής για το γλωσσικό-λογοτεχνικό κίνημά του:

“Ο Isidore Isou αρχίζει την καταστροφή των λέξεων χάριν των γραμμάτων… Ο Isidore Isou πασχίζει να μην ξαναχρησιμοποιηθούν απριοριστικά μέτρα, οι λέξεις.
Ο Isidore Isou αποδεικνύει την ύπαρξι ενός άλλου στοιχείου μεταξύ της ΛΕΞΕΩΣ και της ΠΡΟΤΑΣΕΩΣ: του ΓΡΑΜΜΑΤΟΣ. Θα στραφεί εναντίον της γλώσσας (Langage) χάριν του λόγου (Langue). Θα δώσει να καταλάβουν ότι τα γράμματα έχουν άλλο προορισμό από τις λέξεις.
Ο Isou θα αποκαταστήση τις λέξεις στα γράμματά τους. Κάθε ποιητής θα εντάξη τα πάντα εις το Παν. Πρέπει να αποκαλύψη τα πάντα διά των γραμμάτων”».

Ο Μπαμπινιώτης δεν αναφέρει τίποτα σχετικά με την καθημερινή ζωή των λεττριστών (η οποία υπήρξε σκανδαλώδης), σχετικά με τις εξεγερσιακές διαθέσεις των πιο ακραίων τάσεων του κινήματος, σχετικά με την πρωτοποριακή δράση του σε άλλες τέχνες (στον κινηματογράφο και τη μουσική, κυρίως). Επίσης, δεν κάνει την παραμικρή νύξη για την εξέλιξη του Λεττρισμού και τους δεσμούς του τόσο με το παρελθόν (Νταντά, Σουρεαλισμός), όσο και με το μέλλον (Λεττριστική Διεθνής, Καταστασιακή Διεθνής).

[Από το βιβλίο Πρωτοπορίες / Βορειοδυτικό Πέρασμα, που κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Κριτική, στη σειρά «Radio Bookspotting».]

files/chronosmag/contentVOL21/02.valaoritis.jpg
Νάνος Βαλαωρίτης

files/chronosmag/contentVOL21/03.Satie-01.jpg

files/chronosmag/contentVOL21/04.Satie-02.jpg

Μεταλεττριστικά έργα του Alain Satie

files/chronosmag/themes/theme_one/faviconXronos.png

  ΧΡΟΝΟΣ 21 (01.2015)  

Ο Γιώργος-Ίκαρος Μπαμπασάκης (Απρίλιος 1960) είναι ποιητής, μεταφραστής και συγγραφέας/ μελετητής των πρωτοποριών (Φουτουρισμός,  Dada, Υπερρεαλισμός), της Beat Generation, και του ρεύματος για την «υπέρβαση και την πραγμάτωση της Τέχνης» (Cobra, Λεττριστές, Καταστασιακοί) / Ίδρυσε και διηύθυνε την επιθεώρηση Propaganda (1997-2002) / Έχει γράψει βιβλία για τον William Burroughs και τον Guy Debord / Διευθύνει το εγχείρημα ΚΟΡΕΚΤ (εκδόσεις Νεφέλη), και τις σειρές «Αιφνίδια Ντοκιμαντέρ» (εκδόσεις Γαβριηλίδης), «Radio Propaganda» (εκδόσεις Σαιξπηρικόν) και «Radio Bookspotting» (εκδόσεις Κριτική) / Το πολυσυζητημένο μυθιστόρημά του Διασυρμός, πρώτο μέρος της Τριλογίας του Χάους, και το δεύτερο μέρος, το μυθιστόρημά του Αγάπη/Love κυκλοφορεί από τις εκδόσεις «Εστία» / Από το 2012 διατηρεί τη Στήλη «Radio Βookspotting» στη Lifo / Διδάσκει στο Μεταπτυχιακό Ψηφιακών Μορφών Τέχνης της ΑΣΚΤ / Διδάσκει Φιλοσοφία της Εικόνας στον ΑΚΤΟ / Mέλος του Κύκλου Ποιητών και της Εταιρείας Συγγραφέων.