homo ludens / στιγμές της πρωτοπορίας

 

Γιώργος-Ίκαρος Μπαμπασάκης στήνει ένα Αρχείο/Δίκτυο

για τις Πρωτοπορίες και τα Κινήματα του 20ού αιώνα]

#18

Καπνίζοντας μονίμως
ή ένας αιώνας (κι ένα έτος) Asger Jorn, Ι

 

Ο Δανός ζωγράφος Άσγκερ Γιορν (Asger Jorn) θα έχει την τόλμη να κάνει ανοχύρωτη την κατεστημένη τάξη πραγμάτων. Άλλοτε μ’ ένα λυγμό κι άλλοτε μ’ ένα βρόντο, δεν θα πάψει να επιχειρεί τη διαρκή ζωογόνηση ενός παλιού σχεδίου: της διασάλευσης των ασθμαινόντων αισθήσεων (όπως, περίπου, το οραματίστηκε και το θέλησε ο Ρεμπώ) και της μετατροπής του ίδιου του καλλιτέχνη σε έργο τέχνης (όπως το επιχείρησαν οι Ρομαντικοί και οι Bousingots, με τον Ζεράρ ντε Νερβάλ και τον Πέτρους Μπορέλ). Ακολουθώντας αυτήν τη γραμμή, που οδηγούσε κατευθείαν στον Τριστάν Τζαρά και το Νταντά (όπως και σε μερικές ακραίες και τραγικές στιγμές του Σουρεαλισμού – ποιος ξεχνάει τον Αντονέν Αρτώ;), ο Γιορν και μερικοί σύντροφοί του αποφάσισαν να δράσουν, με όλα τους τα κύτταρα σε υψηλές θερμοκρασίες, και να δημιουργήσουν ένα εκκωφαντικό τραγούδι, ένα ουρλιαχτό που δεν θ’ άφηνε σε ησυχία έναν κόσμο που βυθιζόταν στον Μεγάλο Ύπνο του Μεταπολέμου.

Ο Γιορν γεννήθηκε στο Vejrum της Δανίας στις 2 Μαρτίου του 1914. Το πραγματικό του όνομα ήταν Άσγκερ Όλαφ Γιόργκενσεν. Από μικρός άρχισε να ζωγραφίζει και να εμπνέεται από τη σκανδιναβική ποίηση. Από μικρός, επίσης, εκδήλωσε τις επαναστατικές του διαθέσεις. Πριν κλείσει τα είκοσι θα συνεργαστεί με μαρξιστικά έντυπα της χώρας του. Το 1936 θα πάρει μια μοτοσυκλέτα και θα πάει στο Παρίσι. Μόλις έφτασε στην Πλατεία Ομονοίας των Παρισίων, ρώτησε έναν αστυφύλακα πού είναι τα γραφεία του Κομμουνιστικού Κόμματος. Πήγε εκεί και σχετίστηκε με μερικούς γενναιόδωρους αγωνιστές που τον βοήθησαν να εγκατασταθεί στην Πόλη του Φωτός. 

Παρακολούθησε μαθήματα ζωγραφικής στο εργαστήρι του Φερνάν Λεζέ και, το 1937, συνεργάστηκε με τον Λε Κορμπυζιέ. Στα χρόνια του Πολέμου συνεργάστηκε στενά με την παράνομη κομμουνιστική εφημερίδα της Δανίας Land og Folk (που, μάλιστα, επί ναζιστικής κατοχής τυπωνόταν σ’ ένα μικρό πιεστήριο κρυμμένο στο ίδιο το σπίτι του Γιορν). Ενέπνευσε, επίσης, την έκδοση ενός σημαντικού πρωτοποριακού περιοδικού, του Helhesten, γύρω από το οποίο συγκεντρώθηκε ένας δυναμικός πυρήνας τολμηρών καλλιτεχνών, όπως οι Bille, Heerup, Egill Jacobsen και Carl-Henning Pedersen.

files/chronosmag/contentVOL24/Asger1.jpg

Αμέσως μετά τη λήξη του Πολέμου, ο Γιορν θ’ αρχίσει να ταξιδεύει συνεχώς στην Ευρώπη, συνάπτοντας σχέσεις με προσωπικότητες της τέχνης που είχαν εστιάσει την προσοχή και τη δράση τους στην απόπειρα να βγει ο κόσμος από το σκιώδες σύμπαν των εικονοειδών. Οι επαφές του αυτές οδήγησαν στην ίδρυση του κινήματος Cobra, του οποίου υπήρξε ένας από τους βασικούς εμψυχωτές. Οι άλλοι δύο, ο Ολλανδός αρχιτέκτων Κόνσταντ και ο Βέλγος ποιητής Κριστιάν Ντοτρεμόν, δρούσαν ήδη στο χώρο της πρωτοπορίας, συμμετέχοντας στις ομάδες Reflex ο πρώτος και Επαναστατικός Σουρεαλισμός ο δεύτερος. Τον Νοέμβριο του 1948, κατά τη διάρκεια ενός συνεδρίου του Επαναστατικού Σουρεαλισμού στο Παρίσι, έξι άντρες διαμαρτυρόμενοι για τη στειρότητα των συζητήσεων αποχώρησαν αποφασισμένοι να προχωρήσουν στην ίδρυση μιας καινούργιας, πιο πειραματικής και ακραίας ομάδας. Οι Γιορν, Άπελ, Κόνσταντ, Κορνέιγ, Νουαρέ και Ντοτρεμόν συγκεντρώθηκαν στο καφενείο του Hôtel Notre-Dame και υπέγραψαν ένα μανιφέστο που έγραψε για την περίσταση ο Ντοτρεμόν. Ονομάστηκαν Διεθνής των Πειραματικών Καλλιτεχνών (Internationale des Artistes Experimentaux) ή Cobra, από τα αρχικά των πόλεων Κοπεγχάγη, Βρυξέλλες, Άμστερνταμ.

Οι πειραματιστές της Cobra προχώρησαν σε μια συλλογική δράση, επιδιώκοντας την ολοκλήρωση έργων που αποσκοπούσαν στη διατάραξη των εφησυχαστικών τάσεων του μεταπολέμου, που ούρλιαζαν μέσα στα κρανία των θεατών, που έσκιζαν ανελέητα το χάρτινο παραπέτασμα των βεβαιοτήτων. «Τα χρώματα είναι κραυγές», έγραφε ο Ντοτρεμόν. «Ένας πίνακας δεν είναι μια κατασκευή από χρώματα και γραμμές», θα γράψει ο Κόνσταντ, «αλλά ένα ζώο, μια νύχτα, μια κραυγή, ένας άνθρωπος, ή όλα αυτά μαζί». Οι εκθέσεις της Cobra θα είναι πάντα συλλογικές και θα συνοδεύονταιαπό λογοτεχνικές παραγωγές και θεωρητικές επεξεργασίες. Ο Γιορν θα αναλάβει τη Βιβλιοθήκη της Cobra, που θα προχωρήσει στην έκδοση περιγραφικών μονογραφιών, ενώ παράλληλα θα κυκλοφορήσει και η επιθεώρηση Cobra, που τύπωσε συνολικά επτά τεύχη. Το μονοπώλιο του Παρισιού ως κέντρου των καλλιτεχνικών αναζητήσεων θα αμφισβητηθεί. Ο Γιορν, ταξιδεύοντας άοκνα σε όλη τη βορειοδυτική Ευρώπη, δραστηριοποιεί τολμηρούς καλλιτέχνες και δεν παύει να αφυπνίζει συνειδήσεις. Η στάση του απέναντι στη ζωή και την τέχνη είναι πάντα προκλητική, αιρετική και ριψοκίνδυνη. «Πολύ φτωχός, πολύ εύθυμος, πολύ μποέμ», με τρύπιες κάλτσες και σανδάλια, με σθένος αντιστρόφως ανάλογο των χρημάτων του, ο Γιορν, έτοιμος και θαρραλέος, θα περάσει χειμώνες σε τρώγλες δίχως θέρμανση, θα αναστατώσει φίλους και συντρόφους όταν σκανδαλωδώς «το ’σκασε με τη γυναίκα του Κόνσταντ», θα συγκρουστεί με τα άλλα μέλη της Cobra τη στιγμή ακριβώς που το κίνημα άρχισε να έχει μια καλλιτεχνική και εμπορική επιτυχία, θα περάσει άγρια Χριστούγεννα τρώγοντας μονάχα κρεμμύδια και θα προσβληθεί από φυματίωση.

 

Asger Jorn

Asger Jorn

files/chronosmag/themes/theme_one/faviconXronos.png

  ΧΡΟΝΟΣ 24 (04.2015)  

Ο Γιώργος-Ίκαρος Μπαμπασάκης (Απρίλιος 1960) είναι ποιητής, μεταφραστής και συγγραφέας/ μελετητής των πρωτοποριών (Φουτουρισμός,  Dada, Υπερρεαλισμός), της Beat Generation, και του ρεύματος για την «υπέρβαση και την πραγμάτωση της Τέχνης» (Cobra, Λεττριστές, Καταστασιακοί) / Ίδρυσε και διηύθυνε την επιθεώρηση Propaganda (1997-2002) / Έχει γράψει βιβλία για τον William Burroughs και τον Guy Debord / Διευθύνει το εγχείρημα ΚΟΡΕΚΤ (εκδόσεις Νεφέλη), και τις σειρές «Αιφνίδια Ντοκιμαντέρ» (εκδόσεις Γαβριηλίδης), «Radio Propaganda» (εκδόσεις Σαιξπηρικόν) και «Radio Bookspotting» (εκδόσεις Κριτική) / Το πολυσυζητημένο μυθιστόρημά του Διασυρμός, πρώτο μέρος της Τριλογίας του Χάους, και το δεύτερο μέρος, το μυθιστόρημά του Αγάπη/Love κυκλοφορεί από τις εκδόσεις «Εστία» / Από το 2012 διατηρεί τη Στήλη «Radio Βookspotting» στη Lifo / Διδάσκει στο Μεταπτυχιακό Ψηφιακών Μορφών Τέχνης της ΑΣΚΤ / Διδάσκει Φιλοσοφία της Εικόνας στον ΑΚΤΟ / Mέλος του Κύκλου Ποιητών και της Εταιρείας Συγγραφέων.