χορεύοντας τον ρατσισμό

 

Το φλαμένκο, κλειδί για πολιτικοκοινωνικό σχολιασμό,
με έντονα αυτοαναφορικά στοιχεία

 

Israel Galván

συνέντευξη στη Νόρα Ράλλη

 

 

Έχει χαρακτηριστεί ως «αποκάλυψη του φλαμένκο», έχει κατορθώσει από πολύ νωρίς στην καριέρα του να καινοτομήσει, κάνοντας κάτι που σπάνια το βλέπεις στη σκηνή: πολιτικό και κοινωνικό σχολιασμό, με έντονα αυτοαναφορικά στοιχεία. O διάσημος Ισπανός χορευτής και χορογράφος Israel Galván βρίσκεται ήδη στην Ελλάδα και… χορεύει το «αδύνατο», δυναμιτίζοντας τη σκηνή.

Αυτό του είχε πει πριν λίγα χρόνια, ο Γάλλος φιλόσοφος και κριτικός Τέχνης Georges Huberman: «Το να χορεύεις την πραγματικότητα είναι συνώνυμο του να χορεύεις το αδύνατο». Η απάντηση του Israel είναι η παράσταση Lo Real (Η αλήθεια) που παίζεται ήδη από την Πέμπτη 23 Απριλίου στη Στέγη Γραμμάτων και Τεχνών (τελευταία παράσταση στην Αθήνα, 27 Απριλίου 2014, στις 20.30, στην Κεντρική Σκηνή της Στέγης, Λεωφόρος Συγγρού 107-109, 210.9005800).

Ο Israel Galván επινοεί μια νέα χορογραφική γλώσσα φλαμένκο (με πολλές μουσικές εναλλαγές και νέες κινησιολογικές τεχνικές, προερχόμενες και από άλλα είδη χορού), ώστε να προσεγγίσει εκφραστικά το δύσκολο θέμα του διωγμού των Ρομά κατά τις δεκαετίες του ’30 και του ’40 από τα φασιστικά καθεστώτα εκείνης της περιόδου. Ο ίδιος, ως χορευτής αλλά και ως χορογράφος, μαζί με μουσικούς, ηθοποιούς και τραγουδιστές, προσπαθεί να εκφράσει κυρίως με το σώμα τα βασανιστήρια, τον πόνο, την περηφάνια και το ελεύθερο πνεύμα του λαού του. Μαζί του, δύο εξαιρετικές χορεύτριες, οι Μάγια Μπελέν και Ισαμπέλ Μπαγιόν. Μπορεί ο ρόλος τους να μην είναι τόσο δυναμικός όσο του Γκαλβάν, ωστόσο η στιγμή που ξεχωρίζει είναι όταν η Μάγια χορεύει στις χορδές ενός ξεχαρβαλωμένου πιάνου, που παραπέμπει στα συρματοπλέγματα των στρατοπέδων συγκέντρωσης.

Ο Γκαλβάν θέτει επίσης επί σκηνής τα ερωτήματα που γεννά η αντίφαση ανάμεσα στην έλξη που ασκούσαν στα φασιστικά κινήματα η μουσική και ο χορός της φυλής του και στην απώθηση για την ίδια τη φυλή, που οδήγησε στο ολοκαύτωμα των Ρομά. Χρησιμοποιεί ιστορικό υλικό, όπως για παράδειγμα την ταινία Tiefland (Κάτω Χώρες, 1943) της περιβόητης Γερμανίδας κινηματογραφίστριας Leni Riefenstahl. Σε αυτήν, η ίδια εμφανίζεται ως χορεύτρια του φλαμένκο, ενώ χρησιμοποιεί ως κομπάρσους τσιγγάνους από κάποιο κοντινό στρατόπεδο συγκέντρωσης, οι οποίοι μετά το γύρισμα επέστρεψαν στο στρατόπεδο για να εξολοθρευτούν από τους ναζί.

Από τους παλαιότερους λαούς της Ευρώπης, οι Ρομά (Ρομ στη γλώσσα τους σημαίνει «άνθρωπος»), ήρθαν από την Ινδία ήδη από τον 11ο αιώνα. Εκεί θεωρούνταν άνθρωποι εκτός κάστας, οι λεγόμενοι «ανέγγιχτοι». Κανείς δεν έπρεπε να τους μιλά ή να τους αγγίζει. Κατά τον Β΄ Παγκόσμιο πόλεμο, η ναζιστική Γερμανία, η Κροατία, η Ουγγαρία και οι σύμμαχοί τους προσπάθησαν συστηματικά να εξολοθρεύσουν όλους τους τσιγγάνους της Ευρώπης. «Οι ναζί θέλησαν συστηματικά να τους ξεριζώσουν, είναι μια φυλετική δίωξη με σκοπό εξόντωσης, είναι μια γενοκτονία στο σύνολο των τσιγγάνων που ανήκε στον γερμανικό πολιτιστικό ιστό», σημειώνει η Henriette Asséo, κορυφαία ιστορικός. Αν και είναι δύσκολο να υπολογιστεί πόσοι Ρομά χάθηκαν εκείνη την εποχή, οι αριθμοί κυμαίνονται από 250.000 έως 1.500.000 ψυχές (φτάνουμε δηλαδή σε ποσοστό έως 50% του πληθυσμού). Στη Ρουμανία, ο φιλικός προς τους ναζί πρόεδρος της χώρας Ion Antonescu, μετέφερε χιλιάδες τσιγγάνους στην παγωμένη Υπερδνειστερία και τους άφησε να πεθάνουν από το κρύο, την πείνα και τις αρρώστιες. Οι μαρτυρίες από επιζώντες είναι συγκλονιστικές: «Όταν δεν μπορούσες άλλο από την πείνα, άφηνες το παιδί σου κάτω στο δρόμο, και εκεί πέθαινε, γιατί δεν μπορούσες άλλο, δεν είχες άλλη δύναμη. Εκεί φαγώθηκε και ανθρώπινο κρέας. Σε παρακαλώ να με πιστέψεις, ανθρώπινο κρέας!».

Αυτή τη σκληρή αλήθεια ενσαρκώνει μέσα από τον χορό του ο Israel Galván. Μόνο τα χέρια του να παρατηρήσει κανείς, ή τους ήχους που παράγει με το ίδιο του το σώμα, τον δυναμισμό και την αμεσότητα της κίνησης, κατανοεί πλήρως πόσο προσωπικά μηνύματα εκφράζει. Αποτελεί εξάλλου, όπως μας λέει ο ίδιος, δικό του κομμάτι, μέρος του βιογραφικού του…

 

Νόρα Ράλλη: Σε μια Ευρώπη όπου τα νεοναζιστικά κόμματα έχουν αυξήσει πολύ την επιρροή τους και παίρνουν και εξουσία, πώς δρα μία παράσταση φλαμένκο με αντιρατσιστικό μήνυμα;

Israel Galván: H παράστασή μου ανταποκρίνεται σε μια ζωτική ανάγκη να θυμηθώ τις ιστορίες που άκουγα από παιδί στην οικογένειά μου. Η γιαγιά μου ήταν τσιγγάνα, το ίδιο και η μητέρα μου, που ζει ακόμη. Από μικρό παιδί τις άκουγα να διηγούνται την ιστορία των Ρομά κατά τη διάρκεια της ναζιστικής Γερμανίας. Οι ιστορίες αυτές, που ανταποκρίνονται πλήρως στην πραγματικότητα, είναι κάτι που αποτελεί μέρος του βιογραφικού μου.

 

Ν.Ρ. Φοβηθήκατε ποτέ τους ακροδεξιούς;

I.G.: Μεγάλωσα σε μια δημοκρατία και δεν είχα κανέναν λόγο να φοβάμαι. Πάντα έκανα τη δουλειά μου ελεύθερα, χωρίς δισταγμούς και μικροψυχίες. Ωστόσο φοβάμαι πολύ τη μισαλλοδοξία, όπως και την έλλειψη ελευθερίας. Η ελευθερία και η αλήθεια είναι απαραίτητα στοιχεία τόσο για τη ζωή όσο και τη δημιουργία. Χωρίς ελευθερία, ο καλλιτέχνης δεν μπορεί να έχει έναν δικό του λόγο, άρα στερείται αλήθειας και αυθεντικότητας. Μα αυτά είναι τα στοιχεία που κάνουν ενδιαφέρουσα τη δημιουργία. Διαφορετικά, δεν έχει νόημα. Να δημιουργείς τι; Τη σκλαβιά σου;

 

Ν.Ρ.: Γιατί επιλέξατε το συγκεκριμένο θέμα, το ολοκαύτωμα των Ρομά, που ούτε καν η Γερμανία δεν έχει αναγνωρίσει; Θέλατε να το κάνετε γνωστό στον κόσμο;

I.G.: Είναι κάτι που έχει να κάνει με τη ζωή μου. Είναι απόλυτα συνυφασμένο με τις μνήμες μου, του παρελθόντος αλλά και του παρόντος. Γι’ αυτό το έκανα. Δεν είμαι ιστορικός. Έχω τον χορό μου και εκτίθεμαι μέσα απ' αυτόν. Το κοινό βγάζει τα δικά του συμπεράσματα. Δεν έχω διάθεση διδαχής. Την αλήθεια μου χορεύω – όπως μορφώθηκε από τη γιαγιά, τη μητέρα μου, τις αφηγήσεις τους.

 

Ν.Ρ.: Πόσον καιρό προετοιμάζατε την παράσταση αυτή; Τι σας δυσκόλεψε περισσότερο;

I.G.: Ξεκινήσαμε την προετοιμασία το 2011 και κάναμε πρεμιέρα τον Δεκέμβριο του 2012. Έπρεπε να κάνουμε μια πολύ σοβαρή δουλειά έρευνας και τεκμηρίωσης για να έχουμε όσο το δυνατόν ακριβέστερη άποψη αλλά και γνώση των γεγονότων. Έπρεπε από τις διηγήσεις να περάσουμε στη γνώση του τι συνέβη με κάθε λεπτομέρεια, και στη συνέχεια έπρεπε να φτάσουμε στην ουσία αυτού που θέλαμε να πούμε, χωρίς να προδώσουμε τους εαυτούς μας.

 

Ν.Ρ.: Μπλέκετε πολλά μουσικά είδη, αλλά και κινήσεις στον χορό σας. Όπως και μηνύματα πανανθρώπινα. Γιατί χορεύετε; Για όλα αυτά; 

I.G.: Όχι, δεν είναι για πανανθρώπινα μηνύματα που χορεύω, αλλά έχει να κάνει με τις δικές μου αναζητήσεις. Άρχισα να χορεύω πολύ μικρός, επειδή οι γονείς μου ήταν χορευτές φλαμένκο και ακολούθησα τον δρόμο τους. Όμως, για να συνεχίζω «να είμαι ζωντανός» ως χορευτής φλαμένκο, να μη βουλιάξω στη μονομέρεια, χρειάστηκα να βρω άλλους δρόμους που έχουν να κάνουν με τον τρόπο με τον οποίο εγώ προσωπικά ζω το φλαμένκο. Κύρια δύναμή μου είναι πάντα ο χορός ο ίδιος. Τον θεωρούμε παραδοσιακό, που συνήθως το έχουμε στον νου μας σαν κάτι το στατικό, αλλά οι δυνατότητες εξέλιξης πηγάζουν από μέσα του. Το φλαμένκο είναι που με οδηγεί.

 

Ν.Ρ.: Σας έχουν χαρακτηρίσει «φλογερό», «επαναστατικό», «δυναμικό», «αποκάλυψη του φλαμένκο». Πώς νιώθετε γι’ αυτή την αναγνώριση και ποιον χαρακτηρισμό θα δίνατε ο ίδιος στον εαυτό σας – ως άνθρωπο και ως χορευτή;

I.G.: Έχω πολλά χρόνια στον χώρο ως χορευτής και κάθε φορά αισθάνομαι όλο και πιο ελεύθερος. Αν αυτό που αισθάνομαι φτάσει στο κοινό με τον ίδιο τρόπο, σημαίνει ότι δουλεύω στον σωστό δρόμο. Αυτό είναι ό,τι καλύτερο μπορεί να συμβεί σε έναν καλλιτέχνη. Είμαι ένας εργαζόμενος και χρειάζομαι πολύ χρόνο για να προετοιμάσω μία παράσταση. Εάν όλη αυτή η προσπάθεια φτάνει στο κοινό, μπορώ να νιώθω ικανοποιημένος. Αυτό μου αρκεί.

 

Ν.Ρ.: Πότε ήταν πιο δύσκολα; Όταν ξεκινούσατε και θέλατε να καθιερωθείτε στον χώρο ή τώρα που είστε διάσημος και πρέπει να αποφύγετε τον σκόπελο της επανάληψης;

I.G.: Κάθε στάδιο έχει τις δυσκολίες, τις λύπες και τις χαρές του. Αυτό που αλλάζει είναι ο τρόπος με τον οποίο αντιμετωπίσεις κάθε περίπτωση. Τώρα έχω πιο σαφή εικόνα για το πού βρίσκομαι, και αυτό μου δίνει μεγαλύτερη ασφάλεια όταν πρόκειται να αντιμετωπίσω ένα νέο εγχείρημα, να ξεκινήσω μια νέα δημιουργία.

 

Ν.Ρ.: Από πού αντλείτε τα θέματά σας; 

I.G.: Από όσα ζω και διαβάζω. Από τις ταινίες που βλέπω, τη μουσική που ακούω, τις καθημερινές είδησεις. Η ζωή μου είναι ο χορός μου, και ο χορός μου πηγάζει από τη ζωή μου.

 

Ν.Ρ.: Πόσο σημαντικό ρόλο παίζει η παράδοση και η ιστορία;

I.G.: Αν δεν γνωρίζουμε καλά την παράδοση και την ιστορία, δεν μπορούμε να οικοδομήσουμε ούτε το παρόν ούτε το μέλλον, χωρίς να διαπράξουμε τα ίδια λάθη του παρελθόντος. Η παράδοση και η ιστορία επομένως είναι απολύτως αλληλένδετα και απολύτως απαραίτητα για έναν υγιή βίο.

 

Ν.Ρ.: Ποια συμβουλή έχετε κρατήσει μέσα σας από τους γονείς σας;

I.G.: Αν και είμαστε αρκετά διαφορετικοί, πάντα κάτι μένει. Με τον καιρό, συνειδητοποιείς ότι μοιάζεις με τους γονείς σου περισσότερο από ό, τι νόμιζες όταν ήσουν νέος. Αυτό εμπεριέχει τα πάντα.

 

Ν.Ρ.: Έχετε πάρει έναν παραδοσιακό χορό και τον έχετε βάλει σε νέα πλαίσια. Και όλα αυτά σε καιρό κρίσης, τόσο για την Ισπανία όσο και για την Ελλάδα. Πόσο μπορούμε να επηρεαστούμε από την τεχνική σας και να μπορέσουμε, ως λαοί πλέον, να «χορέψουμε» διαφορετικά την αλήθεια μας;

I.G.: Όταν άρχισα να προετοιμάζω την παράσταση Lo Real, το μεγαλύτερο ερώτημά μου ήταν πώς θα μπορούσε να χορευτεί μια τόσο μεγάλη φρίκη. Στο τέλος αποφάσισα πως θα πρέπει να χορέψω σαν να ήταν το τελευταίο πράγμα που θα έκανα στη ζωή μου και να τιμώ έτσι όλα αυτά τα θύματα. Ωστόσο πρέπει να προχωρήσουμε – ανήκουμε και οι δύο λαοί σε χώρες με πλούσια ιστορία. Πρέπει να αντλήσουμε δυνάμεις και να συνεχίσουμε – πάντα όμως με αξιοπρέπεια. Όχι να ξεφτιλιστούμε για χάρη των άλλων. Τώρα θα πρέπει να εργαστούμε σκληρότερα απ’ ό,τι όταν τα πράγματα πάνε καλά. Πάντα με αξιοπρέπεια.

files/chronosmag/themes/theme_one/faviconXronos.png

 

 

  ΧΡΟΝΟΣ 12 (04.2014)