ζητούμενο η επινόηση μιας νέας πραγματικότητας

 

Χειμώνας 2014-15: σπουδαίοι συγγραφείς, κρίσιμα βιβλία. Η ελληνική βιβλιοπαραγωγή ξαναβρίσκει τον κοινωνικό της ρόλο

 

Μικέλα Χαρτουλάρη

 

Πιο στρατευμένη, πιο υποψιασμένη, πιο καίρια, πιο αναστοχαστική από κάθε άλλη φορά στα χρόνια της κρίσης εμφανίζεται η καινούρια βιβλιοπαραγωγή για το κρίσιμο εξάμηνο που ξεκινά μεθαύριο. Ο κλάδος του βιβλίου, μολονότι βαρύτατα τραυματισμένος από τον φονταμενταλισμό των διαχειριστών της κρίσης (βλ. την κατάργηση ενιαίας τιμής του βιβλίου), επιδεικνύει ένα ισχυρό ένστικτο επιβίωσης και μια εντυπωσιακή εγρήγορση που μοιάζει να του ξαναδίνει τον, ξεχασμένο από τα πρώτα μεταπολιτευτικά χρόνια, κοινωνικό ρόλο του καθώς και μια νέα δυναμική. Μια δυναμική που ίσως μπορέσει να διαμορφώσει καινούριους αναγνώστες στη βάση όχι πια της απόδρασης από τη δύσκολη πραγματικότητα αλλά της καταπρόσωπο αντιμετώπισής της.

Έτσι, στα πρώτα ραντεβού με τις μεγάλες πένες του χειμώνα 2014-15 διασταυρώνονται: η μαρτυρία του Χόρχε Σεμπρούν για τα βασανιστήρια που έζησε εικοσάρης στα κρατητήρια της Γκεστάπο, και παράλληλα τα μυθιστορήματα του Κερ, του Ντι Πάολο και του Μπολάνιο για το ζήτημα της ναζιστικής διείσδυσης στις σύγχρονες κοινωνίες. Επίσης, η κριτική μελέτη του οικονομολόγου Πικετί με αφορμή την όξυνση των ανισοτήτων τον 21ο αιώνα και από κοντά τα αφηγήματα της κρίσης από τους συγγραφείς Τσίρμπες, Όστερ, Μοδινό και Οικονόμου. Κι ακόμα, το μυθιστόρημα του Κόλουμ ΜακΚαν για την απελευθέρωση από τη δουλεία και η ανάλυση του Πιερ Ροζανβαλόν για το δημοκρατικό ιδεώδες της ισότητας. Ο αναστοχασμός του Κουμανταρέα για την απώλεια, του Μουρακάμι για τη φιλία και της Άλις Μονρό ή του Τζούνο Ντίαζ για την αγάπη. Οπωσδήποτε και τα έκκεντρα μυθιστορήματα του Πίντσον και της Μπουραζοπούλου, σίγουρα οι συλλογές με τα παραγνωρισμένα διηγήματα του Τσίρκα (μεταξύ τους και ανέκδοτα, Κέδρος), του Γκαρσία Μάρκες (όλα σε νέες μεταφράσεις, Νεφέλη) και του Ντον ΝτεΛίλλο (γραμμένα τα χρόνια 1979-2011, Εστία), καθώς και ο αναστοχασμός του Αντρέ Ζιντ (Οι κιβδηλοποιοί) αλλά και του Χρυσόπουλου για τα ζητούμενα του συγγραφέα.

Ερεθιστικά προμηνύονται και τα ανέκδοτα έργα των μεγάλων ποιητών: τα χαμένα ποιήματα του Ανδρέα Εμπειρίκου (που ανακαλύφθηκαν έτοιμα για έκδοση στο μπαούλο της μητέρας του), 1934 – Προϊστορία ή καταγωγή (επιμ. Γιώργης Γιατρομανωλάκης, Άγρα), τα αθησαύριστα του Νίκου Καρούζου Οιδίπους τυραννούμενος (επιμ. Μαρία Αλμύρα, Ίκαρος), και απ’ όλα πιο ξεχωριστό, το Λεξικό του Κ. Π. Καβάφη (επιμ. Μιχάλης Πιερής, Ίκαρος), από τα τελευταία ανέκδοτα γραπτά του Αρχείου του. Ένα βιβλίο-πυξίδα για τη μελέτη της καβαφικής ποίησης, με 561 λήμματα συνταγμένα από τον ίδιο τον Αλεξανδρινό!

Εάν πάντως υπάρχει ένα κεντρικό μήνυμα στη βιβλιοπαραγωγή του 2014-15, τότε αυτό είναι το «Εμείς». Η προοπτική δηλαδή μιας κοινής ιστορίας που συνεχίζεται, ξαναχτίζεται και επινοείται αδιάκοπα. Αυτό εκφράζει με τον πιο συγκλονιστικό τρόπο ο Χόρχε Σεμπρούν στο κύκνειο άσμα του Ασκήσεις επιβίωσης, που θα κυκλοφορήσει από τις εκδόσεις Πόλις (μτφρ. Έφη Κορομηλά, εισ. Ρεζίς Ντεμπρέ). Πρόκειται για ένα αφήγημα αντίστασης στα βασανιστήρια, στον ναζισμό και τον φρανκισμό, βιωματικό και ταυτόχρονα αναστοχαστικό. Μια αφορμή γι’ αυτόν τον αμετανόητο κομμουνιστή συγγραφέα, σεναριογράφο και για ένα φεγγάρι (1988-1991) υπουργό Πολιτισμού της Ισπανίας, να μιλήσει για την υπεράνθρωπη βούληση της υπέρβασης του πόνου, του μαρτυρίου, της καταστολής, της καταπίεσης, και ταυτόχρονα για τη συντροφικότητα, την ηθική ακεραιότητα και για τους όρους του ανθρωπισμού. Νά, ένα αλληγορικό σχόλιο στο σήμερα! Το παρακάτω απόσπασμα είναι χαρακτηριστικό:

«Η προσωπική μου εμπειρία με δίδαξε ότι δεν είναι το θύμα αλλά ο δήμιος –αν γλιτώσει, αν επιζήσει και συνεχίσει τη ζωή του, έστω και ανώνυμη και φαινομενικά ήρεμη– εκείνος που δεν θα ξανανιώσει ποτέ οικείο τον κόσμο, ό,τι κι αν ισχυρίζεται ο ίδιος, ό,τι κι αν παριστάνει. Αντίθετα, το θύμα, και όχι μόνο αν επιζήσει μετά τα βασανιστήρια, αλλά ακόμη και κατά τη διάρκειά τους, κατά τη διάρκεια όλων των κενών τής αν και παροδικής ανάπαυλας, το θύμα, γαντζωμένο από τη σιωπή του, βλέπει τους δεσμούς του με τον κόσμο να πληθαίνουν, βλέπει να ριζώνουν, να διακλαδώνονται, να πολλαπλασιάζονται οι λόγοι του να αισθάνεται οικείο τον κόσμο».

 

Το παζλ του 21ου αιώνα

Σαν ένα παζλ όπου το παραμικρό κομμάτι είναι απαραίτητο για να ξεκαθαρίσει η γενική εικόνα του 21ου αιώνα. Έτσι μοιάζει η καινούρια σοδειά λογοτεχνικών και δοκιμιακών έργων, ελληνικών και μεταφρασμένων, όχι φυσικά επειδή έχουν συνεννοηθεί μεταξύ τους οι Έλληνες εκδότες –το αντίθετο συμβαίνει, ο ανταγωνισμός τους για τις μεγάλες υπογραφές είναι λυσσαλέος–, όχι λοιπόν γι’ αυτό, αλλά επειδή η παγκόσμια κρίση έχει δημιουργήσει προβλήματα κοινά ή παρόμοια σε όλα τα μήκη και τα πλάτη της γης: προβλήματα που έχουν κινητοποιήσει την ευρύτερη συγγραφική κοινότητα.

Σήμερα λοιπόν, με βάση τον προγραμματισμό δέκα από τους πιο σοβαρούς πολυσυλλεκτικούς εκδοτικούς οίκους, παρουσιάζουμε την πρώτη επισκόπηση των αξιολογότερων βιβλίων που θα πυροδοτήσουν συζητήσεις τον φετινό χειμώνα. Καλύπτουν τον ευρύτερο ευρωπαϊκό, αμερικανικό και λατινοαμερικανικό κόσμο (η πολυσυλλεκτικότητα της βιβλιοπαραγωγής έχει τα όριά της…) και συνομιλούν είτε άμεσα είτε έμμεσα με την επικαιρότητα αντλώντας τις αφορμές τους όχι από την ίδια την κρίση αλλά από το μετά-την-κρίση κοινωνικό, πολιτικό και ψυχικό τοπίο.

 

ΞΕΝΗ ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑ: η κρίση, η πολιτική και η απώλεια του Εγώ

Αν οι πολιτικοί και οι οικονομολόγοι διάβαζαν τη μεταφρασμένη λογοτεχνία που θα διαβάσουμε τον χειμώνα είναι σίγουρο ότι θα καταλάβαιναν πολλές πτυχές της νέας πραγματικότητας που προσπαθούν να διαχειριστούν. Όλα τα μεγάλα θέματα του καιρού μας είναι εδώ, και συγκινούν επειδή οι συγγραφείς δεν τα προσεγγίζουν δημοσιογραφικά αλλά με τους όρους τής πιο καθαρόαιμης και πιο εμπνευσμένης τέχνης.

Τα θύματα της κρίσης είναι ταυτόχρονα και οι υποκινητές της. Αυτή την ιδέα αναπτύσσει ο βραβευμένος 65χρονος Ισπανός Ραφαέλ Τσίρμπες στην Άκρη του γκρεμού (Κέδρος, μτφρ. Βασιλική Κνήτου) όπου ανατέμνει με ρεαλιστική γλώσσα την ηττημένη κοινωνία της πατρίδας του και τα νέα της αδιέξοδα. Σύμφωνα με τη διεθνή κριτική, αυτό είναι το πρώτο μεγάλο ευρωπαϊκό μυθιστόρημα για την κρίση.

Για την κρίση έγραψε όχι ένα αλλά δύο βιβλία και ο διάσημος Νεοϋορκέζος συγγραφέας Πολ Όστερ, ο οποίος αναμένεται στην Αθήνα τον Νοέμβριο. Στο μυθιστόρημά του Σάνσετ Παρκ (Μεταίχμιο, μτφρ. Σπύρος Γιανναράς) μιλά για την καθημερινότητα του μέσου Αμερικανού ο οποίος γλιστρά στον κόσμο της αβεβαιότητας και της επισφάλειας. Στο αυτοβιογραφικό αφήγημά του Ημερολόγιο του Χειμώνα (Μεταίχμιο, μτφρ. Σταυρούλα Αργυροπούλου) μιλά για τη δική του υπαρξιακή κρίση, για τα γηρατειά και τα μοναδικά στηρίγματα της ζωής του/μας: τα συναισθηματικά.

Η τομή του 21ου αιώνα έχει όμως κι άλλες ανησυχητικές πλευρές πέρα από την κοινωνικοοικονομική κρίση. Στον δυστοπικό Κύκλο (Κέδρος, μτφρ. Ιλάειρα Διονυσοπούλου), ο Ντέιβ Έγκερς εξερευνά και σατιρίζει τις αμαρτίες του διαδικτυακού παραδείσου, την περιστολή της δημοκρατίας, την επέκταση της κουλτούρας της επιτήρησης, την εξάλειψη της ιδιωτικότητας, τον έλεγχο της μνήμης και το ξαναγράψιμο της Ιστορίας. Ο Ρίτσαρντ Πάουερς από την πλευρά του, στον Ποταμό της μνήμης, το έργο The echo maker που του χάρισε το 2006 το Εθνικό Βραβείο των ΗΠΑ (Εστία, μτφρ. Μιχάλης Μακρόπουλος) παίρνει ως αφορμή το τραύμα στον εγκέφαλο που υφίσταται ο πρωταγωνιστής του σε ένα δυστύχημα, για να εξερευνήσει το πολύ ευρύτερο θέμα της κατασκευής της πραγματικότητας και της ταυτότητας καθώς και της απώλειας του Εγώ.

Η άρνηση υποταγής στην κοινωνική, πολιτισμική, ιδεολογική κυριαρχία των ισχυρών, και το ζητούμενο της ελευθερίας του Άλλου πυροδοτούν μια άλλη οικογένεια μυθιστορημάτων που είναι πολιτικά ανήσυχα και έχουν στοιχεία αστυνομικής πλοκής.

Ο Ιρλανδός Κόλουμ ΜακΚαν με τον Υπερατλαντικό (Καστανιώτης, μτφρ. Κατερίνα Σχινά) ζωντανεύει τη μορφή του Φρέντερικ Ντάγκλας, του μαύρου σκλάβου που διακρίθηκε ως ρήτορας στην Ιρλανδία, εξαγόρασε την ελευθερία του και εκλέχτηκε βουλευτής στις Η.Π.Α. Η Αμερικανίδα γεννημένη στο Μάντσεστερ Μέλανι Γουάλας στο Περιμένοντας τους αγρίους μεταφέρει τον αναγνώστη στην επαύριον του αμερικανικού Εμφυλίου και της εξόντωσης των Ινδιάνων (Πόλις, μτφρ. Κρυστάλλη Γλυνιαδάκη) προκειμένου να αναστοχαστεί τις περιπτώσεις όπου μια επιβεβλημένη απελευθέρωση οδηγεί σε μια νέα, διαφορετική αιχμαλωσία. Ο Αμερικανός Ντένις Λεχέιν στο Εκείνη τη μέρα (Κέδρος, μτφρ. Φίλιππος Χρυσόπουλος) καταγράφει τις πολιτικές και κοινωνικές αναταραχές στις Η.Π.Α. και το κυνήγι των ριζοσπαστών μετά το τέλος του Α΄ Παγκοσμίου πολέμου. Ο Κουβανός Λεονάρδο Παδούρα με τους Αιρετικούς (Καστανιώτης, μτφρ. Κώστας Αθανασίου) συνδέει τον 17ο αιώνα με το σήμερα, την αναζήτηση της ελευθερίας στην τέχνη με την πολιτική, και τους διωγμούς των Εβραίων στην Ευρώπη με ένα σκοτεινό μυστήριο στη σύγχρονη Κούβα. Και ο σύγχρονος κλασικός Γκράχαμ Γκριν στο έργο Η δύναμη και η δόξα (Πόλις, μτφρ. Μαργαρίτα Ζαχαριάδου) αναστοχάζεται τους όρους των κοινωνικών μεταρρυθμίσεων παρακολουθώντας τις ηθικές ανατροπές που έφερε η σφοδρή σύγκρουση της επαναστατικής κυβέρνησης του Μεξικού με τον καθολικό κλήρο την τρίτη δεκαετία του 20ού αιώνα.

Η κοινωνική διείσδυση της ναζιστικής ιδεολογίας και η εξάπλωση των ακροδεξιών ιδεών και των φασιστικών πρακτικών μετά το ’90 απασχολούν μια μεγάλη μερίδα του λογοτεχνικού κόσμου. Στη χειμερινή βιβλιοπαραγωγή ξεχωρίζουν τα μυθιστορήματα που εστιάζουν στις εκδοχές του σύγχρονου ρατσισμού που είναι και οικονομικός, πολιτικός και πολιτισμικός. Χαρακτηριστικά, η Ναζί λογοτεχνία στη Λατινική Αμερική του Ρομπέρτο Μπολάνιο (Άγρα, μτφρ. Κρίτων Ηλιόπουλος), η Φλόγα που σιγοκαίει του Φίλιπ Κερ (Κέδρος, μτφρ. Ανδρέας Μιχαηλίδης), Αυτή η τόσο κοντινή μεγάλη απόσταση του Πάολο ντι Πάολο (Ίκαρος, μτφρ. Ανταίος Χρυσοστομίδης). Πρόδρομός τους ο Κρίστοφερ Ίσεργουντ με το κλασικό του Αντίο Βερολίνο (Μεταίχμιο, μτφρ. Ιωάννα Ηλιάδη).

Οι πληγές που κρύβουν οι σύγχρονες κοινωνίες κάτω από το λούστρο της προόδου διερευνώνται διεξοδικά και σε αρκετά σύγχρονα ευρωπαϊκά αστυνομικά μυθιστορήματα. Ο Ισλανδός Αρναλντούρ Ιντρίντασον σκαλίζει τα κατάλοιπα του Ψυχρού Πολέμου (Μεταίχμιο), ο Νορβηγός Τζο Νέσμπο τους πολιτικούς εκβιασμούς (Μεταίχμιο), ο Σκωτσέζος Μάλκολμ Μακέι την επικράτεια του υποκόσμου της Γλασκώβης (Πόλις), ο Σκωτσέζος Ίαν Ράνκιν τον ρόλο της Αστυνομίας (Μεταίχμιο), ο Σουηδός Άρνε Νταλ τον χριστιανικό φονταμενταλισμό (Μεταίχμιο), ο Γιάννης Μαρής στην αθησαύριστη Τελευταία νύχτα (Άγρα), τις αμαρτίες της μεταπολεμικής ελίτ που ακόμα ταλανίζουν την ελληνική κοινωνία…

Απ’ τη μεριά του, ο απόλυτος καλτ συγγραφέας, ο 76χρονος πια Τόμας Πίντσον, ανατέμνει την κοινωνικοπολιτική και πολιτισμική κατάσταση πραγμάτων, αλλά και τη δύναμη της εντροπίας που αναδύθηκε μετά την 11/9, στο πληθωρικό, σουρεαλιστικό, ποπ αστυνομικό μυθιστόρημα Υπεραιχμή (Ψυχογιός, μτφρ. Γιώργος Κυριαζής) με πρωταγωνίστρια μια γυναίκα ντετέκτιβ. Στο στόχαστρό του η γενικευμένη μισαλλοδοξία, η απληστία, η εξαπάτηση, και η κοινωνική συνωμοσία με το ευρύτατο δίκτυο των κυρίαρχων μηχανισμών.

 

Το ψυχογράφημα της εποχής

Η υπαρξιακή κρίση της νέας εποχής δεν πέρασε απαρατήρητη από τους συγγραφείς. Ήρθε το τέλος της αθωότητας μας λένε, και με τα βιβλία τους που κοιτάζουν μέσα στην ανθρώπινη ψυχή αλλά δεν είναι εσωστρεφή, οικοδομούν την κατανόηση του Άλλου στα χρόνια του νεοδαρβινισμού.

Δεν είναι τυχαίο ότι η Αμερικανίδα νομπελίστα Άλις Μονρό (στην Απόδραση, Μεταίχμιο, μτφρ. Σοφία Σκουλικάρη) αλλά και ο βραβευμένος με Πούλιτζερ Πορτορικανός Τζούνο Ντίαζ (με τη συλλογή Νά πώς τη χάνεις, Πατάκης, μτφρ. Νίνα Μπούρη) γράφουν για την άπιαστη αγάπη και την προδοσία. Για την αγάπη, την εκδίκηση, τον πόλεμο και τις χαμένες αναμνήσεις γράφει και ο Βρετανός Καζούο Ισιγκούρο στον Θαμμένο γίγαντα (Ψυχογιός, μτφρ. Αργυρώ Μαντόγλου). Ενώ ο Ιάπωνας Χαρούκι Μουρακάμι στο Ο άχρωμος Τσουκούρο Ταζάκι και τα χρόνια του προσκυνήματός του (Ψυχογιός, μτφρ. Μαρία Αργυράκη) γράφει για τις φιλίες που διαλύονται υπό την πίεση των αλλαγών. Η αγάπη και οι δύσκολοι έρωτες, η εξαπάτηση και η βία, η αφοσίωση και η προδοσία, τα άλυτα αινίγματα και η αναπάντεχη εκδίκηση σε μια παρέα που άλλαξε δρόμο, απασχολεί και τον Ισπανό Χαβιέρ Θέρκας στους Νόμους των συνόρων (Πατάκης, μτφρ. Γεωργία Ζακοπούλου), ενώ ο συναισθηματικός κόσμος σε έκτακτες καταστάσεις είναι το θέμα του Τζορτζ Σόντερς στη Δεκάτη Σεπτεμβρίου (Ίκαρος, μτφρ. Γ.-Ι. Μπαμπασάκης). Ο Ρίτσαρντ Φορντ στον Καναδά (Πατάκης, μτφρ. Θωμάς Σκάσσης) καταπιάνεται με την εύθραυστη ανθρωπιά και ο Χαβιέρ Μαρίας στις Ερωτοτροπίες (Πατάκης, μτφρ. Χριστίνα Θεοδωροπούλου) με τις αμφιταλαντεύσεις μας και τη φοβερή δύναμη που ασκούν πάνω μας τα γεγονότα. Και οι νεκροί.

 

ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑ: Η δύσκολη ενηλικίωση μιας χώρας

Οι Έλληνες συγγραφείς που καλλιεργούν έναν λοξό διάλογο με την ελληνική παθογένεια ξεχωρίζουν στην καινούρια βιβλιοπαραγωγή με μια λογοτεχνία που αποτυπώνει τη δύσκολη ενηλικίωση τούτης της χώρας. Τα μυθιστορήματα και τα διηγήματά τους διαπνέονται από κριτική και αυτοκριτική διάθεση, από κοινωνικές και υπαρξιακές αγωνίες, και μονάχα σε ορισμένες περιπτώσεις έχουν έμμεση πολιτική διάσταση.

Ένα τέτοιο παράδειγμα είναι η Ιωάννα Μπουραζοπούλου με το μυθιστόρημά της Η κοιλάδα της λάσπης, πρώτο μέρος της τριλογίας Ο Δράκος της Πρέσπας (Καστανιώτης) όπου σχολιάζει με τόλμη τα ανοιχτά ζητήματα της καχεκτικής αυτογνωσίας και του συλλογικού φαντασιακού αλλά και της φαυλότητας του κόσμου της τέχνης, χρησιμοποιώντας τους τρόπους της λογοτεχνίας του φανταστικού… και της δρακολογίας.

Ο Χρήστος Οικονόμου που το 2010 είχε διαβλέψει την υπαρξιακή διάσταση της οικονομικής κρίσης στο Πειραϊκό Κάτι θα γίνει θα δεις (Πόλις), επιστρέφει με τέσσερα μεγάλα διηγήματα υπό τον τίτλο Το καλό θα ’ρθει από τη θάλασσα (Πόλις). Τώρα παίρνει ως αφετηρία την κλειστή κοινωνία ενός νησιού και πλέον αφουγκράζεται τους ανθρώπους που αγωνίζονται να φτιάξουν από την αρχή τον εαυτό τους, τη ζωή τους, μια νέα χώρα, έναν καινούριο κόσμο, όμως μπλέκονται διαρκώς σε μικρούς εμφυλίους.

Ο Μιχάλης Μοδινός με το Τελευταία έξοδος, Στυμφαλία (Εστία) και με πρωταγωνιστή έναν υποψήφιο αυτόχειρα χρησιμοποιεί το μαύρο χιούμορ και τον σαρκασμό προκειμένου να μιλήσει για την πολιτιστική, οικολογική και κοινωνική παρακμή. Έτσι προκύπτει ένα μυθιστόρημα που είναι ταυτόχρονα ένα χρονικό της κρίσης, ένα δοκίμιο για την αποσάθρωση των εθνικών μύθων και ένα σχόλιο για το αίτημα της ευτυχίας.

Το δηλητηριώδες χιούμορ ήταν ανέκαθεν το όπλο του Λένου Χρηστίδη που επίσης θα κυκλοφορήσει νέο μυθιστόρημα, την ιλαροτραγική Μελαμψή Παρθένο (Καστανιώτης), όπου εισβάλλουν από νεορεμπέτες μέχρι και νεοναζί. Απ’ την πλευρά του, ο Σωτήρης Δημητρίου με το Κοντά στην κοιλιά θα καταθέσει τη δική του κοινωνική κωμωδία (Πατάκης).

Ο Μένης Κουμανταρέας, από τη μεριά του, με τον Θησαυρό του χρόνου (Πατάκης) συνδυάζει σε ένα μυθιστόρημα την οξύτατη κοινωνική παρατήρηση με τον αναστοχασμό στο ζήτημα της απώλειας. Αγάπη τιτλοφορεί το καινούριο του μυθιστόρημα ο Γιώργος-Ίκαρος Μπαμπασάκης (Εστία), ενώ ο Χρήστος Βούπουρας τιτλοφορεί το δικό του 7 θυμοί (Εστία). Η εξερεύνηση των φόβων μας είναι το θέμα της Ευγενίας Μπογιάνου στο πρώτο της μυθιστόρημα με τίτλο Ακόμα φεύγει (Πόλις), όπου κυριαρχούν σκληρές σκηνές της καθημερινότητας στην πόλη.

Υπαρξιακά ζητήματα στη νέα πραγματικότητα της εποχής μας σκαλίζουν στα μυθιστορήματά τους ο Αύγουστος Κορτώ (Επειδή είναι η καρδιά μου, Πατάκης) και ο Παναγιώτης Χατζημωϋσιάδης (Ζώνη πυρός, Μεταίχμιο) καθώς και η Μαρία Μήτσορα στα διηγήματα Από τη μέση και κάτω (Πατάκης). Η πρωτοεμφανιζόμενη Βίκυ Τσελεπίδου, από την πλευρά της, παρακολουθεί στις αλλόκοτες ιστορίες του Κιχ (Νεφέλη) τον συνεχή αγώνα για ισορροπία μιας κοινωνίας που αυτοϋπονομεύεται.

Ένα πολύ διαφορετικό αφήγημα που συνδυάζει την περιπλάνηση με την ενδοσκόπηση προτείνει τέλος ο Χρήστος Χρυσόπουλος με το Σώμα του Τιρθανκάρα (Νεφέλη) το οποίο προέκυψε από το ταξίδι του το 2012 στη βόρεια Ινδία. Πρόκειται για ένα πολύσημο λεύκωμα συναντήσεων όπου ο συγγραφέας προκαλεί τον προβληματισμό του αναγνώστη ως μυθοπλάστης, βιογράφος και σιωπηλός μάρτυρας μιας τρομερής κοινωνικής πραγματικότητας, συχνά ανοίκειας αλλά και αναπάντεχα οικείας.

 

ΚΟΙΝΩΝΙΑ – ΙΣΤΟΡΙΑ – ΙΔΕΟΛΟΓΙΑ: καπιταλισμός, σοσιαλισμός, δωσιλογισμός, εθνικισμός

Η αυστηρή επιστημοσύνη σε συνδυασμό με την απενοχοποιημένη πλέον πολιτική ματιά είναι το χαρακτηριστικό των υπό έκδοση δοκιμιακών έργων και των εξειδικευμένων μελετών ή αναλύσεων της καινούριας σοδειάς βιβλίων. Τα μεγάλα θέματα με τα οποία καταπιάνονται είναι: ο εκδημοκρατισμός της δημοκρατίας, ο εξανθρωπισμός του καπιταλισμού, το μέλλον της σοσιαλιστικής ιδέας, η επανεξέταση της ελληνικής κρίσης, ο πολιτικός ρόλος της δικαιοσύνης, η θεμελίωση της ιστορικής αλήθειας.

Ένας από τους σταρ του χειμώνα που έχει ήδη προκαλέσει διεθνώς μια έντονη δημόσια συζήτηση, θα είναι ο 43χρονος Γάλλος Τομά Πικετί (Thomas Piketty) με το Κεφάλαιο τον 21ο αιώνα (Πόλις, μτφρ. Ελίζα Παπαδάκη) και τις προτάσεις του για το πώς μπορούν να τεθούν υπό έλεγχο ο καπιταλισμός και τα ιδιωτικά συμφέροντα στο όνομα του δημόσιου συμφέροντος. Ο Πικετί δεν συγκινείται από τα σοσιαλιστικά ιδεώδη, αλλά είναι ένας οικονομολόγος νέας κοπής που αξιοποιεί τις κοινωνικές επιστήμες και ξεκινά την ανάλυσή του εξετάζοντας συγκριτικά στοιχεία από 20 χώρες για την κατανομή του πλούτου από τον 18ο αιώνα μέχρι σήμερα. Η ανάλυση του Πικετί θα «συνομιλήσει» με την έρευνα του Γουίλιαμ Βόλμαν (William T. Vollmann) Φτωχοί άνθρωποι (Κέδρος, μτφρ. Γιώργος Κυριαζής) που αποτυπώνει την απελπισία και την ωμότητα, την υπερηφάνεια και τον τρόμο, την άγρια δυστυχία και τη σιωπηρή παραίτηση των φτωχών ανθρώπων. Θα συνομιλήσει όμως –ή και θα κοντραριστεί– και με την Κοινωνία των ίσων (Πόλις, μτφρ. Αλέξανδρος Κιουπκιολής) ενός άλλου συγγραφέα-σταρ, του Πιερ Ροζανβαλόν (Pierre Rosanvallon), ο οποίος υποστηρίζει πως ήρθε η ώρα για μια «ολοκληρωμένη δημοκρατία» που θα πηγάζει από την εκ νέου διασύνδεση των ιδανικών του σοσιαλισμού και της δημοκρατίας.

Στην ίδια αυτή πολιτική συζήτηση μπορούν να προστεθούν δύο ακόμα προσεχείς τίτλοι: το κλασικό έργο του Ιταλού φιλόσοφου της Αναγέννησης Τζοβάνι Πίκο Ντέλα Μιράντολα (Giovanni Pico della Mirandola) Περί της αξιοπρεπείας του ανθρώπου, … η οποία προϋποθέτει την ελευθερία της βούλησής του (Άγρα, μτφρ. Φραγκίσκη Αμπατζοπούλου, εισ. Υβ Ερσάν). Επίσης η Προπαγάνδα του Έντουαρντ Μπερνέζ (Edward Bernays), ανιψιού του Φρόυντ και θεωρητικού της μαζικής χειραγώγησης, ο οποίος εξηγεί πώς με αυτό το εργαλείο οι ελίτ μπορούν να παρέμβουν στην πολιτική διαδικασία άσκησης συλλογικών συμφερόντων άρα να παρακάμψουν τη δημοκρατία (Νεφέλη, μτφρ. Δημήτρης Ταννής).

Παράλληλα, έχει ενδιαφέρον η έρευνα Κλεμμένη άνοιξη: το χρονικό της κρίσης με τη ματιά μιας Σουηδής δημοσιογράφου της Κάσα Έκμαν (Kajsa Ekis Ekman) η οποία έζησε δύο χρόνια στην Ελλάδα και βάζει στο μικροσκόπιο την ελληνική κοινωνία, τις διεκδικήσεις της και τον πολιτικό της κόσμο διαλύοντας πολλά στερεότυπα για την ελληνική κρίση.

Σε μια ευρύτερη πολιτική συζήτηση με αιρετικές αιχμές εντάσσονται το Εγκώμιο των συνόρων (Εστία, μτφρ.-σημ. Αντώνης Καραβασίλης), ένα δοκίμιο του 2010 από τον Γάλλο διανοούμενο Ρεζίς Ντεμπρέ (Regis Debray). Επίσης τα Ανέκδοτα του Ζίζεκ όπου ο Σλοβένος πολιτικός φιλόσοφος Σλάβοϊ Ζίζεκ ( Slavoj Žižek) και συγγραφέας του Υψηλού αντικειμένου της ιδεολογίας (Scripta, 2006) εξηγεί με παιγνιώδη και αιχμηρό τρόπο τις ριζοσπαστικές θέσεις του.

Πολιτικό ενδιαφέρον που ξεπερνά τα ελληνικά σύνορα έχουν και οι κρίσιμες μελέτες δύο ιστορικών με συγκρουόμενες ιδεολογικές αναφορές: οι Δίκες των δωσιλόγων, 1944-49 (Πόλις, μτφρ. Αγγελική Τσέλιου) του καθηγητή στο Πανεπιστήμιο Κρήτης Δημήτρη Κουσουρή, και τα Βιώματα του Μακεδονικού ζητήματος: Δοξάτο Δράμας 1912-1946 (Πατάκης) του καθηγητή στο Πανεπιστήμιο Αθηνών Ευάνθη Χατζηβασιλείου. Ο 40χρονος Κουσουρής καταρτίζει τον πρώτο σφαιρικό απολογισμό της εκκαθάρισης των δωσιλόγων στην Ελλάδα την επομένη του Β΄ Παγκοσμίου πολέμου και διερευνά πώς εκατέρωθεν του «σιδηρού παραπετάσματος» τα δικαστήρια θεμελίωναν σιγά σιγά μια «ιστορική αλήθεια». Ο 48χρονος Χατζηβασιλείου, γεννημένος στο Δοξάτο που μεταξύ 1912-1944 γνώρισε τρεις βουλγαρικές κατοχές, παρακολουθεί τη διαδικασία ανάδυσης ενός ελληνικού εθνικού συμβόλου στον χώρο της Μακεδονίας.

Στην κατηγορία των ιστορικών έργων θα πρέπει να συμπεριληφθεί και η Ιστορία των Ελλήνων. Από το 1400 έως το 1820 (Εστία) του καθηγητή στο Ιόνιο Πανεπιστήμιο Πέτρου Θ. Πιζάνια. Παράλληλα, ιδιαίτερο ενδιαφέρον έχει ως πολιτικοκοινωνική μελέτη το υπό έκδοση έργο Νεωτερικότητα και θρησκευτικότητα. Εκκοσμίκευση, φονταμενταλισμός, ηθική (Πόλις) του καθηγητή Νίκου Μουζέλη.

 

ΒΙΟΓΡΑΦΙΕΣ – ΜΑΡΤΥΡΙΕΣ: οι (πολιτικές) ζωές των άλλων

Η διασταύρωση εμβληματικών προσωπικοτήτων με τα πολιτικά κυρίως και κοινωνικά διακυβεύματα της εποχής τους δίνει το στίγμα στις βιογραφίες, στα αυτοβιογραφικά πορτρέτα και τις μαρτυρίες του χειμώνα 2014-2015. Πρόκειται για έργα περισσότερο ή λιγότερο επιστημονικά τεκμηριωμένα, όμως μέσα από τις ζωές των άλλων αντανακλώνται εντέλει επίκαιρα ερωτήματα.

Ξεχωρίζουμε λοιπόν: το πολιτικό πορτρέτο του Ηλία Ηλιού από τον Βασίλη Μπρακατσούλα με επίμετρο του Ηλία Νικολακόπουλου (Κέδρος), την πολιτική βιογραφία του Λόρδου Βύρωνα από τον Βρετανό νεοελληνιστή Ρόντερικ Μπίτον (Πατάκης), την αποκατάσταση της παραγνωρισμένης Λατιφέ Χανούμ, συζύγου του Κεμάλ Ατατούρκ από τη δημοσιογράφο Ιπέκ Τσαλισλάρ (Πατάκης), την απόπειρα ερμηνείας της πολιτικής διαδρομής του Ούγο Τσάβες από τον Ιάσονα Πιπίνη (Το πείραμα της Λατινικής Αμερικής, Κέδρος), τη μαρτυρία του Κώστα Βάρναλη από τη δίμηνη εξορία του στον Αϊ-Στράτη (Καστανιώτης), το πορτρέτο του Νίκου Καζαντζάκη και των λογίων της Κρήτης κατά τον Μεσοπόλεμο από τον Λευτέρη Αλεξίου (Καστανιώτης), το πορτρέτο του περιθωριακού και ιδιόρρυθμου αλλά ταλαντούχου εγγονού του Άγγελου Σικελιανού από την, καταξιωμένη ως Αμερικανίδα ποιήτρια, κόρη του, Ελένη Σικελιανός (Πατάκης), και το αυτοβιογραφικό χρονικό του Σεραφείμ Φυντανίδη για τα 31 αξέχαστα χρόνια στο ξύλινο τιμόνι της Ελευθεροτυπίας (Πατάκης).

Με την παραπάνω εκδοτική κατηγορία συνομιλούν και καθαρόαιμα λογοτεχνικά έργα που αναφέρονται σε ιστορικά πρόσωπα. Είναι το μυθιστόρημα Δέκα ζωές σε μια (Μεταίχμιο) της Τατιάνας Αβέρωφ για τον πατέρα της, τον πολιτικό Ευάγγελο Αβέρωφ, η συλλογή Η φάτνη της «Σεχραζάτ» (Άγρα) με διηγήματα του Θωμά Κοροβίνη ο οποίος μετάξύ άλλων εμπνέεται από υπαρκτές προσωπικότητες που τον σημάδεψαν, και τα μικροτεχνήματα του Αχιλλέα Κυριακίδη Μουσική και άλλα πεζά (Πατάκης).

 

* Το κείμενο αυτό είναι μια πιο εκτεταμένη μορφή της επισκόπησης που δημοσιεύτηκε στην Εφημερίδα των Συντακτών ( βλ. ART) στις 30.8.2014.

files/chronosmag/themes/theme_one/faviconXronos.png

  ΧΡΟΝΟΣ 17 (09.2014)