ο επιστημονικός διάλογος συνεχίζεται με τους «splitters»

 

Παρατηρήσεις με αφορμή το συνέδριο του Τμήματος Ιστορίας και Αρχαιολογίας
του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης

Ιάκωβος Μιχαηλίδης, Λουκιανός Χασιώτης, Θανάσης Δ. Σφήκας

 

Το μεγάλο αυτό βιβλίο της σκλαβιάς που έμεινε κλειστό σχεδόν τέσσερα χρόνια, άνοιξε τώρα.
Πέτρος Χάρης, Ημέρες οργής (Δεκέμβρης 1944)

 

 

Στις 4-6 Δεκεμβρίου πραγματοποιήθηκε στη Θεσσαλονίκη το επιστημονικό συνέδριο «Δρόμοι του Δεκεμβρίου: Από τον Λίβανο στην Αθήνα», που διοργάνωσε το Τμήμα Ιστορίας και Αρχαιολογίας του Α.Π.Θ., με αφορμή την επέτειο των 70 χρόνων από τα Δεκεμβριανά. Ο Δεκέμβριος του 2014 πρόσφερε μια ευκαιρία να «ανοίξει» και πάλι ένα άλλο «μεγάλο βιβλίο», εκείνο της Ιστορίας, και να διαπιστωθεί εάν στο κεφάλαιο «Δεκεμβριανά» υπάρχουν ακόμη άγραφες σελίδες, εάν πρέπει να αναθεωρηθούν κάποια από τα γραφόμενα, εάν κάποια άλλα αντέχουν στον χρόνο ή ακόμη κι εάν ολόκληρο το κεφάλαιο πρέπει να γραφτεί εξαρχής. Πέραν της επετειακής αφορμής, η διοργάνωση του συνεδρίου με αυτή τη θεματική απέρρεε από τον συνδυασμό του διαρκούς ενδιαφέροντος για την περίοδο, τόσο στο πεδίο της επιστημονικής έρευνας όσο και στη σφαίρα του δημόσιου λόγου και της δημόσιας ιστορίας· της διεύρυνσης της επιστημονικής διαπραγμάτευσης του θέματος με νέες οπτικές, νέα τεκμήρια και νέα ερωτήματα· και της σθεναρής αντίστασης που προβάλλουν ορισμένα από τα αρχικά ερωτήματα και τις πρώτες αναλύσεις. Ανοίγοντας λοιπόν και πάλι το βιβλίο των Δεκεμβριανών, στόχος του συνεδρίου ήταν η χαρτογράφηση της τρέχουσας έρευνας για το ιστορικό πλαίσιο, τα χαρακτηριστικά, τις διαφορετικές όψεις και τις συνέπειες των Δεκεμβριανών· ο ιστοριογραφικός απολογισμός· η συνάντηση και η ώσμωση μεθοδολογικών και ερμηνευτικών τάσεων· και η διερεύνηση της δυνατότητας να διατυπωθούν νέες συνθέσεις και ερμηνευτικά σχήματα.

Οι ανακοινώσεις οργανώθηκαν με βάση τους ακόλουθους άξονες: τη στάση του αστικού πολιτικού κόσμου και της Αριστεράς από την επομένη της απελευθέρωσης μέχρι και το τέλος της σύγκρουσης· τον ρόλο του στρατού και της διπλωματίας· διαστάσεις της σύγκρουσης στην Αθήνα και την επαρχία· τον αντίκτυπο των γεγονότων στην Ευρώπη, στη βαλκανική και τη μεσογειακή περιφέρεια· τις αναπαραστάσεις του Δεκέμβρη στον κινηματογράφο και τη λογοτεχνία· και, τέλος, την ιστοριογραφία και τις σύγχρονες χρήσεις των Δεκεμβριανών.

Οι περισσότερες ανακοινώσεις είχαν πρωτότυπο χαρακτήρα και βασίστηκαν σε έρευνα σε ελληνικά, βρετανικά, γαλλικά, σερβικά και βουλγαρικά κρατικά αρχεία, σε κομματικά ή ιδιωτικά αρχεία ελλήνων πολιτικών και πρωταγωνιστών της δεκαετίας του 1940, σε πρακτικά κοινοβουλευτικών συνεδριάσεων, συλλόγων και πολιτικών οργανώσεων, σε προφορικές μαρτυρίες και δημοσιευμένες αναμνήσεις, πολεοδομικά και αρχιτεκτονικά σχέδια, λογοτεχνικά και κινηματογραφικά έργα, εφημερίδες και περιοδικά.

Το ακαδημαϊκό και δημόσιο ενδιαφέρον εστιάστηκε σε ορισμένες από τις επισημάνσεις των ομιλητών που απασχόλησαν ιδιαίτερα τη συζήτηση που ακολούθησε: καταρχήν στην αδιαλλαξία του συνόλου του αστικού κόσμου απέναντι στο Ε.Α.Μ. την επομένη της απελευθέρωσης, στάση που κορυφώθηκε τις παραμονές και στη διάρκεια των Δεκεμβριανών· στην αντίστοιχη αδυναμία του Ε.Α.Μ. να επιλέξει πολιτικές και στρατιωτικές προτεραιότητες, να καθορίσει ανάλογα τη στρατηγική του και να διαχειριστεί στο τέλος τη στρατιωτική ήττα στην Αθήνα· στο πρόβλημα της ένταξης και της ώσμωσης των στρατιωτικών των διαφορετικών παρατάξεων στον μεταπολεμικό ελληνικό στρατό, πρόβλημα που δημιούργησε μια ιδιαίτερη στρατιωτική παράδοση στα μετεμφυλιακά χρόνια με αποκορύφωμα τη δικτατορία των συνταγματαρχών· την εξάπλωση της βίας κατά τη διάρκεια των Δεκεμβριανών ως δείγμα της κατάρρευσης ηθικών αξιών της ελληνικής κοινωνίας, η οποία συνδέθηκε με την οικονομική κατάρρευση την ίδια περίοδο· ειδικά για την «κόκκινη βία» επισημάνθηκε ότι γνώρισε έξαρση εκεί που το Ε.Α.Μ. ήταν λιγότερο ισχυρό και επιπλέον ότι ο ανεξέλεγκτος χαρακτήρας που απέκτησε στην περίοδο των Δεκεμβριανών προκάλεσε αντιδράσεις ακόμα και από στελέχη και τοπικές οργανώσεις του Ε.Α.Μ.· στην ανάλυση της χωροταξίας των συγκρούσεων στην Αθήνα, που έδειξε την αλληλεπίδραση της πόλης με τις στρατηγικές που ανέπτυξαν οι αντιμαχόμενες πλευρές και που αναδεικνύει τα Δεκεμβριανά ως τομή στην πολεοδομική εξέλιξη της Αθήνας, επηρεάζοντας βαθύτατα τον μητροπολιτικό της χαρακτήρα τα επόμενα χρόνια· επίσης, στην ένταξη των Δεκεμβριανών στο ευρύτερο ευρωπαϊκό πλαίσιο, ως την πλέον χαρακτηριστική περίπτωση των «πόνων της απελευθέρωσης», σύμφωνα με τον ενδεικτικό τίτλο ενός σχετικού άρθρου του Economist του Δεκεμβρίου του 1944· στη θέασή τους υπό την οπτική της στρατηγικής που χάραξαν τα γειτονικά βαλκανικά κράτη, και ιδιαίτερα η Γιουγκοσλαβία· τέλος, προτάθηκε μια συνολική προσέγγιση της κρίσης των Δεκεμβριανών ως αμοιβαία προειδοποίηση όλων των εμπλεκόμενων πλευρών, η οποία καθορίστηκε μάλλον από τις περιστάσεις και από τη μεταβαλλόμενη ισορροπία δυνάμεων παρά από κάποιο προκαθορισμένο και απαρέγκλιτο σχέδιο.

Το συνέδριο επιβεβαίωσε ότι το ενδιαφέρον για τα διακυβεύματα των Δεκεμβριανών παραμένει πολιτικά, ιστορικά και ιστοριογραφικά ζωντανό, όπως μαρτυρούν η μαζική παρουσία του κοινού, ιδιαίτερα φοιτητών και φοιτητριών, στις συνεδρίες και οι συχνά έντονες συζητήσεις. Επιβεβαίωσε επίσης ότι ειδικά για τα Δεκεμβριανά, τα στοιχεία, οι αφηγήσεις και οι κάθε είδους μαρτυρίες ενδείκνυνται για την υποστήριξη οποιασδήποτε ερμηνείας. Όπως ειπώθηκε από έναν ομιλητή, 

Η σχεδόν υπαρξιακή αναζήτηση ενόχων και η απόδοση ευθυνών διευκολύνονται από τις διαθέσιμες πηγές: ένα αρχειακό «χάος υποσχέσεων, απειλών, σχεδίων και προγνώσεων» πολλαπλασιάζει και περιπλέκει τις ερμηνείες. Η κατάλληλη επιλογή και διάταξη των πηγών μπορεί να υποστηρίξει οποιαδήποτε ερμηνεία, να αρνηθεί το γίγνεσθαι εν ονόματι του είναι και να αναγορεύσει δυνατότητες και πιθανότητες σε βεβαιότητες που βασίζονται σε «γεγονότα», τα οποία όμως δεν αποτελούν παρά εκδηλώσεις δυνατοτήτων και πιθανοτήτων.

Με αφορμή ορισμένα από τα επιχειρήματα που διατυπώθηκαν από ομιλητές και από το κοινό, έχει σημασία να επαναληφθούν κάποιες παρατηρήσεις, απαραίτητες για τη συνέχεια ενός επιστημονικού διαλόγου που δεν θα βασίζεται στην επανάληψη ιδεολογικών ή πολιτικών στερεοτύπων και προκαταλήψεων ούτε στις εκ των υστέρων νοηματοδοτήσεις.

H πρώτη παρατήρηση αφορά τη συζήτηση περί επίσημης ή «νόμιμης» κυβέρνησης: κανένας από τους δύο διεκδικητές της εξουσίας την εποχή της απελευθέρωσης δεν είχε την αναντίρρητη «λαϊκή» νομιμοποίηση. Ούτως ή άλλως όμως, για τους ιστορικούς κανένα καθεστώς δεν είναι από τη φύση του «καλό» ή «κακό», «νόμιμο» ή «παράνομο», αλλά προϊόν ιστορικών φάσεων και συγκυριών, αποτέλεσμα κοινωνικών, οικονομικών και ιδεολογικών διαδικασιών, συμβιβασμών αλλά και ρήξεων.

Δεύτερον, αν και τα Δεκεμβριανά αναμφίβολα διατηρούν τα χαρακτηριστικά εμφύλιας σύγκρουσης, είναι εξίσου αδιαμφισβήτητο γεγονός, πρόδηλο τότε και επιβεβαιωμένο και από τις σύγχρονες έρευνες, ότι η βρετανική επέμβαση έπαιξε αποφασιστικό ρόλο και καθόρισε απολύτως την εξέλιξη της σύγκρουσης.

Η τρίτη παρατήρηση αφορά το ζήτημα της βίας, την οποία κανείς δεν μονοπώλησε και όλοι άσκησαν. Οι αντικομμουνιστικές δυνάμεις και οι Βρετανοί την απέδωσαν μονόπλευρα στο Ε.Α.Μ., ενώ η Αριστερά, εξαιτίας της ήττας της, υιοθέτησε αποκλειστικά τον ρόλο του θύματος μολονότι υπήρξε και θύτης. Ωστόσο η ταύτιση της πολιτικής με το έγκλημα και του εγκλήματος με την πολιτική παραβλέπει το γεγονός ότι η μόνη εμπειρικά αποδείξιμη πρόταση είναι ότι η πολιτική μπορεί να εμπεριέχει το έγκλημα και ότι το έγκλημα μπορεί να είναι πολιτικό – χωρίς αυτό να σημαίνει τον ιδεολογικά νομοτελειακό προκαθορισμό της βίας.

Ίσως η συζήτηση, ακαδημαϊκή και δημόσια, για τη βία να έχει εξαντλήσει τα αποθέματα γνώσης που μπορεί να προσφέρει. Όμως ο επιστημολογικός αναγωγισμός που υποκρύπτεται σε αυτήν λειτουργεί διαβρωτικά και μεταθέτει το πρόβλημα αλλού. Ο Αμερικανός ιστορικός Jack Hexter χώριζε τους ομοτέχνους του σε «lumpers» και «splitters»: χονδρικά, σε αυτούς που κατασκευάζουν γενικά ερμηνευτικά σχήματα και σε εκείνους που μετά έρχονται να ξεδιαλύνουν τα σχήματα στα συστατικά τους μέρη. Η χαρτογράφηση του ιστορικού πεδίου, όπως προέκυψε σε αυτό το συνέδριο, δείχνει ότι προτιμούμε τη δουλειά των «splitters». Η αναζήτηση συνολικών ερμηνευτικών σχημάτων για το τι ήταν τα Δεκεμβριανά παραμένει σε εκκρεμότητα όσο ο κατακερματισμός και ο αναγωγισμός υπερισχύουν της σύνθεσης και της πολυπλοκότητας.

files/chronosmag/themes/theme_one/faviconXronos.png

  ΧΡΟΝΟΣ 21 (01.2015)