επιστροφή από την κίνα

 

Για τις μεταμορφώσεις της Κίνας, το μεγάλο ιστορικό συνέδριο,
τη διεκδίκηση της Αθήνας και την απώλεια του Βαγγέλη Κεχριώτη

Αντώνης Λιάκος

Αν και το ταξίδι στην Κίνα, για το 22ο Παγκόσμιο Συνέδριο Ιστορίας, επισκιάστηκε από τον πόνο για τον θάνατο του Βαγγέλη Κεχριώτη (είχαμε κανονίσει στην επιστροφή να τον επισκεφτώ στο νοσοκομείο στην Κωνσταντινούπολη), εντούτοις αξίζει να μιλήσει κανείς και για την Κίνα, αλλά και για το συνέδριο των ιστορικών.

Αρχικά για την Κίνα, που ετοιμάζεται να γιορτάσει θεαματικά τα 70χρονα της Επανάστασής της με αποκορύφωση τη μεγάλη παρέλαση της Τετάρτης. Τι γιορτάζεται αλήθεια; Η κομμουνιστική επανάσταση ή η εγκαθίδρυση μιας νέας κρατικής εξουσίας που μεταμορφώθηκε από κομμουνιστική σε καπιταλιστική; Η έννοια της εξουσίας, ή μάλλον η πραγματικότητα της εξουσίας, υπερβαίνει ή εξαρτάται από το κοινωνικό καθεστώς; Και τι είδους καπιταλισμός είναι ο κινεζικός; Στις χώρες της Ανατολής λένε ότι περνάς τρία στάδια. Το πρώτο είναι ο προκαταβολικός φόβος ότι δεν θα καταλάβεις τίποτε. Το δεύτερο στάδιο έρχεται μόλις ξεπερνάς την αποξένωση και αρχίζεις να βλέπεις τις ομοιότητες, και το τρίτο στάδιο είναι ότι παρ’ όλα αυτά καταλαβαίνεις ότι δεν καταλαβαίνεις. Αυτό είναι το σημάδι ότι μόλις αρχίζεις τη διαδικασία αποκωδικοποίησης. Φοβάμαι ότι δεν έχω φτάσει σε αυτό το τρίτο στάδιο μύησης, έτσι θα περιοριστώ σε εντυπώσεις, που ωστόσο αφήνουν πέρα από το σημείο κατανόησης μια τεράστια ενδοχώρα.

Η πρώτη εντύπωση, την οποία είχα κάθε φορά που επισκεπτόμουν την Άπω Ανατολή, είναι πόσο μεγάλος είναι ο κόσμος, πόσο διαφορετικές οι διαστάσεις του από εκείνες που αντιλαμβανόμαστε όχι στην Ελλάδα αλλά στην Ευρώπη. Σκεφτόμουν μειδιώντας καθώς παρατηρούσα τον πίνακα προορισμών στο αεροδρόμιο του Πεκίνου, τι θα σήμαινε για έναν Κινέζο, Γιαπωνέζο ή Απωασιάτη να τους πεις ότι είσαι ευρωπαϊστής; Με το που το σκέφτεσαι καταλαβαίνεις το παράλογο του πράγματος. Τι είναι, για τα όποια δικά μας ποσοτικά δεδομένα, αυτός ο τεράστιος κόσμος; Τι σημαίνει επίσης να βρίσκεσαι σε έναν πληθυσμό νεανικό, όταν έχεις συνηθίσει να κινείσαι ανάμεσα στις γκρίζες ευρωπαϊκές κεφαλές και τα κορμιά που έχουν αποχαιρετήσει την ικμάδα της νεότητας; Τι σημαίνουν οι διαστάσεις των καινούριων κινεζικών πόλεων, που μοιάζουν σαν αρχιπέλαγος με νησίδες από ουρανοξύστες συνδεδεμένους με δρόμους ταχείας κυκλοφορίας, και όπου τα παλιά χουντόγκ, δηλαδή ο παραδοσιακός ιστός των πόλεων, έχει περιοριστεί σε τουριστικά αξιοθέατα ή βρίσκεται σε διαδικασία gentrification; Ποια είναι η έννοια της πόλης, ανάμεσα στα ακριβά τεράστια ξενοδοχεία μέσα σε απέραντα πάρκα, τα malls, τα συγκροτήματα γραφείων και βιομηχανιών και τον απροσπέλαστο στον ξένο κόσμο της ιδιωτικής κατοικίας; Η παλιά κινεζική ζωή έχει περιοριστεί κι αυτή σε νησίδες, σε εκείνο που θα μπορούσε να χαρακτηριστεί η πίσω αυλή του κέντρου των πόλεων.

Εκείνο βέβαια που καταλαβαίνεις είναι ο ρυθμός της αλλαγής. Η Κίνα, από το 2007 που πρωτοπήγα, και το 2012 που την επισκέφτηκα για δεύτερη φορά, έχει αλλάξει, και μάλιστα ριζικά. Και βέβαια αυτό αντανακλάται στην οικονομία και στις τιμές (πάνε πλέον οι φτηνές τιμές που ξέραμε), στην κατανάλωση, στο ντύσιμο και τα αξεσουάρ του κόσμου, στα αυτοκίνητα που κυκλοφορούν. Το smartphone είναι το πολυεργαλείο, για κάθε χρήση, από το να δεις το επόμενο δρομολόγιο, να κλείσεις θέση στο τρένο, να πλοηγηθείς στην πόλη. Ακόμη και υπαίθριοι πωλητές, συνεννοούνται μαζί σου μέσω των μεταφραστικών υπηρεσιών που προσφέρουν τα smartphones. Υπάρχει firewall στην Google και στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, αλλά οι Κινέζοι έχουν δημιουργήσει τη δική τους κυβερνοσφαίρα, με έντονη και πυκνή διείσδυση στις καθημερινές πρακτικές, μεγαλύτερη από πολλές ευρωπαϊκές χώρες. Εδώ υπάρχει ένα ζήτημα. Πρέπει κανείς να σκεφτεί τις πολλαπλές συναρμογές της νεωτερικότητας, ώστε να απαλλαγεί από γραμμικές αντιλήψεις, τις θεωρίες της πολιτισμικής υστέρησης, και κυρίως από τη θεωρία των σταδίων που τόσο ταλαιπωρεί τις δυτικές κυρίως κοινωνικές επιστήμες και την πολιτική σκέψη. Ο πλανόδιος μάγειρας που συνεννοείται μαζί σου μέσω του smartphone, δεν υστερεί σε νεωτερικότητα από σένα, συμμετέχει μάλιστα σε μια αλλαγή παραδείγματος, στην οποία μπορούν να καταγραφούν και οι δικές σου υστερήσεις. Σε μια αλλαγή παραδείγματος που λύνει ακριβώς παρόμοια φαινόμενα ασυμμετριών και παρεξηγήσεων. Η δημιουργικότητά της οφείλεται σ’ αυτό. Το ζήτημα επομένως είναι πώς συμμετέχεις σε αυτή την αλλαγή παραδείγματος του κόσμου και με ποια νοητικά εργαλεία. Αυτό νομίζω πως είναι κομβικό να το σκεφτούμε σε σχέση με τον δικό μας μικρόκοσμο, την Ελλάδα.

Η τρίτη παρατήρηση ακούει στο παράξενο όνομα του «κινεζικού αμερικανισμού». Ο αμερικανισμός έχει φυσικά πολλές πλευρές και ερμηνείες, και για όσους γνωρίζουν την Αμερική τούς αρέσει κιόλας. Στο ευρωπαϊκό φαντασιακό όμως ο αμερικανισμός είναι κάτι σαν μοντερνισμός χωρίς ιστορία. Ένας μοντερνισμός αφ’ εαυτού, που μπορεί να λειτουργεί με τις ίδιες μορφές όπου γης. Ένας μοντερνισμός της ετεροτοπίας των αεροδρομίων, των μεγάλων ξενοδοχείων, των πολυκέντρων κοινωνικότητας, με μορφές που δεν παραπέμπουν σε καμιά ιστορικότητα, σε καμιά τοπικότητα. Κάπως έτσι γίνεται και η Κίνα. Κάποια στοιχεία παγόδας στη λίμνη ενός πάρκου, κάποια στοιχεία διακοσμητικά από την καλλιγραφία σε έναν διάδρομο, κάποια κόκκινα φανάρια, δεν ανατρέπουν την εικόνα. Μοντερνισμός άγριος με πανάκριβα αυτοκίνητα που καταλαμβάνουν φαρδιά πλατιά και με αναίδεια τα πεζοδρόμια, πολυτελής χωρίς ίχνος μέτρου, μοντερνισμός υβριδικός τύπου Μάικλ Τζάκσον σε ακαθόριστες εκδοχές, αυτοαναφορικός. Θα είναι η Κίνα μια μορφή του μέλλοντός μας; 

Το συνέδριο τώρα. Το 22ο Συνέδριο της Παγκόσμιας Οργάνωσης Ιστορικών Σπουδών που γίνεται κάθε πέντε χρόνια. Παρά τον αριθμό των ιστορικών που συγκέντρωσε, μάλλον υστερούσε σε πρωτοτυπία από τα προηγούμενα συνέδρια, και κυρίως από εκείνο στο Σύντνεϋ το 2005. Σε εκείνο το συνέδριο δεν ήξερες πού να πρωτοπάς και τι να παρακολουθήσεις, καινούριοι όροι, καινούρια θέματα, ιστορικοί από καινούριες χώρες έκαναν την εμφάνισή τους. Η ροπή, κάπως μετριασμένη, διατηρήθηκε και στο Άμστερνταμ, όπου και σπουδαίες συζητήσεις γύρω από τις σύγχρονες χρήσεις της ιστορίας. Σε τούτο το συνέδριο, που υποτίθεται ότι θα άνοιγε τον διάλογο με τους Κινέζους ιστορικούς, τα πράγματα στη γενική εικόνα ήταν μάλλον βαλτωμένα. Η έλλειψη ελευθερίας στην Κίνα και ο άκαμπτος σεβασμός των κινεζικών ακαδημαϊκών ιεραρχιών είχε ως αποτέλεσμα μια παλιομοδίτικη ιστορία, με κάποιο πασπάλισμα global history. Η συζήτηση για τις επαναστάσεις στην ιστορία, άλλη μεγάλη απογοήτευση. Η συζήτηση δεν αφορούσε τι ονομάζεται επανάσταση και γιατί και ποιες είναι οι συνεπαγωγές του να ονοματίσεις κάτι επανάσταση στη συγκεκριμένη εποχή, αλλά μια συνάθροιση των πιο διαφορετικών αλλαγών ως επαναστάσεων. Η συζήτηση μάλιστα ολοκληρώθηκε με ένα μανιφέστο υπέρ των επαναστάσεων. Μόνο τη Μασσαλιώτιδα δεν τραγουδήσαμε στο τέλος. Είναι γεγονός ότι η global history έχει την τιμητική της σε αυτά τα διεθνή συνέδρια. Αλλά δέκα χρόνια μετά το Σύντνεϋ, η επανάληψη των ίδιων μοτίβων φοβάμαι πως κάνει την παγκόσμια ιστορία ένα είδος ρητορείας και πασπαρτού που πας παντού. 

Να κλείσω αυτό το οδοιπορικό σημείωμα με τη διεκδίκηση της πόλης που θα συγκαλέσει το επόμενο παγκόσμιο συνέδριο το 2020. Ανάμεσα στις τρεις πόλεις ήταν και η Αθήνα, που κατέθεσε ολοκληρωμένο φάκελο, και κατέβαινε με σλόγκαν να επανεπισκεφτούμε την πόλη όπου έγραψαν ο Θουκυδίδης και ο Ηρόδοτος, και όπου η ιστορία συνάντησε την ιδιότητα του πολίτη και τη δημοκρατία. Η πρόθεση ήταν για ένα συνέδριο στον αντίποδα του κινεζικού, όπου τα μεγάλα προβλήματα της εποχής, όπως η μετανάστευση και το προσφυγικό, η οικονομική κρίση και η ανατροπή των κοινωνικών όρων μετά τον Β΄ Παγκόσμιο πόλεμο, η απειλή της κλιματικής κατάρρευσης και ο υπερπληθυσμός, ο ρατσισμός, η τρομοκρατία και η πολιτική βία κ.λπ. θα μπορούσαν να συζητηθούν ως ιστορικά προβλήματα. Η πρόταση δεν πέρασε. Οι λόγοι ήταν δύο. Ο πρώτος ότι η Αθήνα παρά το πλεονέκτημα της πόλης σε σχέση με τις δυο άλλες, το Πόζναν της Πολωνίας και το Τάμπερε της Φινλανδίας, βασιζόταν στις συνδρομές των συμμετεχόντων για την πραγματοποίηση του συνεδρίου, και το μόνο που είχε να προσφέρει, το οποίο δεν ήταν καθόλου αμελητέο, λίγο και μικρό κατά τη γνώμη μου, ήταν η φιλοξενία του συνεδρίου από το Πανεπιστήμιο Αθηνών. Η Πολωνία αντιθέτως είχε δεσμεύσει πάρα πολλούς πόρους για το συνέδριο, πράγμα που εξασφάλιζε το solidarity fund (υποτροφίες παρακολούθησης) και χαμηλότερο κόστος συμμετοχής για τους συνέδρους. Το δεύτερο ήταν η ανασφάλεια για τις πολιτικές εξελίξεις στην Ελλάδα και η απειλή του capital control για το ταμείο του συνεδρίου και τη διεξαγωγή του. Η Πολωνία προφανώς έχει και λόγους πολιτικούς, ανάδειξης της έννοιας της Κεντροανατολικής Ευρώπης σε μια εποχή που αυτή η ζώνη αποκτά πάλι ψυχροπολεμικές διαστάσεις. Για τον λόγο αυτό είχε νοικιάσει αίθουσα προβολής και ο Πολωνός πρέσβης οργάνωσε δεξίωση για τους συνέδρους εκλέκτορες. Η γεωπολιτική σπάνια λείπει από τα μεγάλα συνέδρια της ιστορίας. Βέβαια σε πέντε χρόνια τα πράγματα θα έχουν μεταβληθεί, αλλά οι άνθρωποι συνήθως κρίνουν το μέλλον με ό,τι έχουν στη διάθεσή τους στο παρόν. 

Επιστρέφοντας από το Πεκίνο μέσω Κωνσταντινούπολης, σκεφτόμουν τον Βαγγέλη Κεχριώτη, με σφιγμένη καρδιά που δεν πρόλαβα να τον αποχαιρετήσω – κι ένα αίσθημα ενοχής γιατί άργησα να πάω. Αν η τύχη δεν είχε παίξει τη ζωή του στα ζάρια, θα ήταν μαζί μου στο μεγάλο αυτό συνέδριο της Κίνας. Αυτό το γενναίο παιδί, που δεν του χαρίστηκε τίποτε στη ζωή του, είχε μια βαθιά ιστορική σκέψη, και το χάρισμα να βλέπει το παρόν ιστορικά, και τη διάθεση, μέχρι την τελευταία στιγμή στο νοσοκομείο, να παρεμβαίνει, να γράφει, να δημοσιεύει. Δύσκολο να προφέρεις τέτοια λόγια, για μεγαλύτερους και συνομήλικους. Σπαρακτικό για νεότερους, που υπήρξαν μαθητές και φίλοι σου.

files/chronosmag/themes/theme_one/faviconXronos.png

  ΧΡΟΝΟΣ 29 (09.2015)