Ναντίν Γκόρντιμερ, 20 Νοεμβρίου 1923 – 13 Ιουλίου 2014

 

Γιώργος Χουλιάρας

Αναδημοσίευση από άρθρο του κυριακάτικου «Βήματος» (2 Οκτωβρίου 2005)

 

«Τίποτε απ' όσα γράφω και ανήκει στη σφαίρα των πραγματικών γεγονότων δεν είναι τόσο αληθινό όσο οι φανταστικές ιστορίες μου», είχε πει η Ναντίν Γκόρντιμερ στην ομιλία της, όταν τιμήθηκε το 1991 με το Νομπέλ Λογοτεχνίας για το έργο της. Ήταν η έβδομη γυναίκα συγγραφέας που πήρε το βραβείο. Κατεξοχήν «αισθητικού» χαρακτήρα είναι η εξερεύνηση του κόσμου που επιχειρεί ο συγγραφέας, ο «μεταλλαγμένος» αυτός –σύμφωνα με την Γκόρντιμερ–, εκπρόσωπος του ανθρώπινου είδους στον χώρο του πολιτισμού, που είναι γόνος του εφευρέτη της τυπογραφίας Γουτεμβέργιου και απόγονος των παλιών παραμυθάδων. Ωστόσο οι συγγραφείς, θυμίζει η κορυφαία Νοτιοαφρικανή πεζογράφος, μοιάζουν με τον φυλακισμένο εκείνο, την εποχή των κονκισταδόρων, που είχε απέναντί του ένα κλουβί με έναν ιαγουάρο (σε μια ιστορία του Μπόρχες, τη «Γραφή του Θεού») και προσπαθούσε να αποκρυπτογραφήσει, στο φως μιας ακτίνας φωτός που έπεφτε μία φορά την ημέρα, το νόημα της ύπαρξης από τα μαύρα σημάδια που στιγμάτιζαν την κίτρινη γούνα του ζώου.

Έτσι περνά τη ζωή του ο συγγραφέας, προσπαθώντας να διερμηνεύσει με τον λόγο αλλεπάλληλες αναγνώσεις της κοινωνίας, ενός κόσμου του οποίου αποτελεί μέρος. H άρρηκτη και άρρητη αυτή συμμετοχή καθιστά το γράψιμο, πάντοτε και ταυτόχρονα, μια εξερεύνηση του εαυτού μας και του κόσμου, της ατομικής και συλλογικής ύπαρξης. Μπορεί η τέχνη της γραφής να αποτελεί μοναδικό τρόπο να προσεγγίσουμε τα ερωτήματα της ύπαρξης. Τα χειρόγραφα όμως δεν ξετυλίγονται στο κενό και η αισθητική περιπέτεια καθίσταται πράξη ανατρεπτική «όταν εξερευνά βαθιά τα επαίσχυντα μυστικά των καιρών μας».

 

Φαντασία και ζωή

Θέματα και χαρακτήρες που «μορφώνονται» από έναν συγγραφέα αναπόφευκτα δια-μορφώνονται από πιέσεις και παραμορφώσεις της κοινωνίας στην οποία ζει, «όπως η ζωή του ψαρά καθορίζεται από τη δύναμη της θάλασσας» καταλήγει η Γκόρντιμερ, το έργο της οποίας έχει συνδεθεί αναπόσπαστα με τον αγώνα για την απελευθέρωση της χώρας της από το απαρτχάιντ. Το κεντρικό αυτό ερώτημα για τη σχέση φαντασίας και ζωής, για τον ταραχώδη δεσμό μυθοπλασίας και πολιτικής και των προβλημάτων που γεννά –αξιοσημείωτο παράδειγμα των οποίων προσφέρει «η χώρα μου, η Νότια Αφρική», όπως διατυπώνεται στο βιβλίο– διατρέχει τα 26 κείμενα που συναπαρτίζουν έναν τόμο δοκιμίων, ομιλιών, αλληλογραφίας, κριτικών εκτιμήσεων και τοποθετήσεων που επιμερίζονται σε τρία τμήματα. Κείμενα για κορυφαίους συγγραφείς –όπως ο Σενγκόρ και ο Μαχφούζ, από την αφρικανική ήπειρο, ή ο (ανεπαρκώς γνωστός στην Ελλάδα) γερμανόφωνος μυθιστοριογράφος Γιόζεφ Ροτ– και γενικότερα παρατηρήσεις για τη θέση του συγγραφέα φιλοξενούνται στο πρώτο μέρος του βιβλίου κάτω από τη φράση του Σαλμάν Ρούσντι: «Έργο του συγγραφέα είναι να λέει το ανείπωτο, να εκφράζει το ανέκφραστο, να θέτει δύσκολα ερωτήματα». 

H Γκόρντιμερ θεωρεί ότι ο Σαλμάν Ρούσντι έχει κάνει για τη μεταποικιακή συνείδηση ό,τι έκανε ο Γκύντερ Γκρας για τη μεταναζιστική συνείδηση, όπως σημειώνει σε μια από τις πολλαπλές αναφορές της στον μυθιστοριογράφο που η περίπτωσή του εμβληματικά συνοψίζει τις διώξεις εναντίον συγγραφέων στο δεύτερο ήμισυ του 20ού αιώνα, γεγονός που δεν θα άλλαζε όμως ακόμη και αν ήταν μέτριος συγγραφέας, όπως τονίζει. Τα κείμενα του δεύτερου μέρους του τόμου έχουν κατατεθεί σε διάστημα μεγαλύτερο των τριών δεκαετιών: από μια ομιλία στην Ουάσινγκτον το 1959, με τίτλο «Τι είναι το απαρτχάιντ;», ως και μετά την κατάρρευση του συστήματος των φυλετικών διακρίσεων στη Νότια Αφρική και την ανάδειξη στην εξουσία του Εθνικού Αφρικανικού Κογκρέσου και του Μαντέλα, ο οποίος έναν από τους πρώτους ανθρώπους που θέλησε να δει, μόλις απελευθερώθηκε, ήταν η Γκόρντιμερ. Το τρίτο, τέλος, μέρος, που περιλαμβάνει την ομιλία της συγγραφέως κατά την απονομή του Νομπέλ, αντιπαραβάλλει τη φαντασία του συγγραφέα στη «φαντασία» της εξουσίας, εξετάζει ερωτήματα πολιτισμικής παγκοσμιοποίησης και επιχειρεί μια αποτίμηση του 20ού αιώνα, με αφορμή διάλεξη της Γκόρντιμερ στη μνήμη του Νεχρού, μαθητή και συνεργάτη του Μαχάτμα Γκάντι. Ο Γκάντι ανέπτυξε τη φιλοσοφία της μη βίαιης αντίστασης ξεκινώντας από τις εμπειρίες του ως νεαρού δικηγόρου που βρέθηκε στη Νότια Αφρική να υπερασπίζεται Νοτιοαφρικανούς Ινδούς εναντίον των φυλετικών διακρίσεων.

 

Από εννέα ετών

«Το μυθιστόρημα επιτρέπει την ευκολότερη διανοητική πρόσβαση στο ευρύ κοινό, καθώς διατηρεί το πλεονέκτημα του αρχαίου δρόμου της λαϊκής κουλτούρας, της αφήγησης», γράφει η Γκόρντιμερ σε επιστολή της το 1998 προς τον Ιάπωνα νομπελίστα Κενζαμπούρο Όε. Στο πνεύμα της παραδοχής αυτής, «προσκλητήριο» κορυφαίων μυθιστοριογράφων κυρίως αποτελεί το βιβλίο δοκιμίων της Γκόρντιμερ, που γεννήθηκε το 1923 σε πολίχνη κοντά στο Γιοχάνεσμπουργκ και άρχισε να γράφει σε ηλικία μόλις εννέα ετών. Σημειώνω ότι η μεταμοντερνιστική πλευρά της γραφής της, με εφαλτήριο επιτεύγματα της Βιρτζίνια Γουλφ, είναι περισσότερο εμφανής στα διηγήματα παρά στα μυθιστορήματά της.

Παρά τις αναπόφευκτες αδυναμίες που συνεπάγεται κάθε συλλογή παρόμοιων κειμένων, πρόκειται για ένα ιδιαίτερα στοχαστικό βιβλίο το οποίο αναδιατυπώνει τη σύγκρουση και συνύπαρξη μυθοπλασίας, αισθητικής ολοκλήρωσης, ηθικής και πολιτικής που ταλάνισαν συγγραφείς, κριτικούς και αναγνωστικό κοινό κατά τη διάρκεια του περασμένου αιώνα. Είναι σημαντικό ότι ο διάλογος αυτός διεξάγεται σε ένα πραγματικά παγκόσμιο πλαίσιο λογοτεχνικών αναφορών που κάθε άλλο παρά εξαντλούνται με ονόματα προβεβλημένα στο κυρίαρχο βορειοατλαντικό πολιτισμικό υπόδειγμα. Δεν αρκεί να γνωρίζουμε τον Κύκλο με την κιμωλία του Μπρεχτ. Υπάρχει και ο αόρατος κύκλος κιμωλίας γύρω από το μάτι, που είναι το σημάδι όσων γνωρίζουν τη δύναμη την οποία έχει η φαντασία να εμπλουτίζει τη ζωή, σύμφωνα με τη ρήση του Νιγηριανού μυθιστοριογράφου Τσινούα Ατσέμπε, που θεωρείται «πατέρας» της σύγχρονης αφρικανικής λογοτεχνίας. Φορείς αυτού του αόρατου κύκλου είναι οι συγγραφείς, υπογραμμίζει η Ναντίν Γκόρντιμερ. «Αποσύρονται» εντός του παραδίδοντας τα κείμενά τους. Γιατί το κείμενο μας δίνει τον άνθρωπο. Όχι το αντίστροφο.

 

Βιβλία της Ναντίν Γκόρντιμερ στα ελληνικά:

Ένας τυχαίος εραστής (Καστανιώτης, 2003)

H ιστορία του γιου μου (Καστανιώτης, 1992)

H κόρη του Μπέρτζερ (Οδυσσέας, 1985)

Κανείς να μη με συνοδεύσει (Οδυσσέας, 1995)

Μια ιδιοτροπία της φύσης (Καστανιώτης, 1993)

Ο συντηρητής (Νεφέλη, 1992)

Ο ύστερος αστικός κόσμος (Μέδουσα, 1988)

Οι άνθρωποι του Τζούλι (Νέα Σύνορα, 1991)

Το όπλο του σπιτιού (Καστανιώτης, 2000) 

Ο κ. Γιώργος Χουλιάρας είναι ποιητής. Από τις εκδόσεις Νεφέλη κυκλοφορεί συγκεντρωτική έκδοση των ποιημάτων του με τίτλο «Δρόμοι της μελάνης».

files/chronosmag/themes/theme_one/faviconXronos.png

  ΧΡΟΝΟΣ 15 (07.2014)