από τον αποκλεισμό στην ενσωμάτωση

 

ΜΕΤΑΠΟΛΙΤΕΥΣΗ [strikes back]
...40 ΧΡΟΝΙΑ ΜΕΤΑ

 

Mια μακρά διαδρομή ρήξεων και μεταρρυθμίσεων 

Πολυμέρης Βόγλης

 

Η Μεταπολίτευση τα τελευταία χρόνια βρέθηκε στο επίκεντρο της δημόσιας συζήτησης συνήθως με αρνητικό τρόπο. Η Μεταπολίτευση θεωρήθηκε υπεύθυνη όχι μόνο για όλα τα προβλήματα που οδήγησαν στην οικονομική κρίση αλλά και γενικότερα για όλες τις θεωρούμενες ως παθογένειες της σύγχρονης ελληνικής κοινωνίας από το πελατειακό κράτος και τη διαφθορά έως τον λαϊκισμό και την ανομία. Το «τέλος της Μεταπολίτευσης» εξαγγέλθηκε πανηγυρικά άλλη μια φορά και θεωρήθηκε προϋπόθεση για την έξοδο της Ελλάδας από την κρίση. Η Μεταπολίτευση λειτούργησε ως μετωνυμία για όλα τα κακά της ελληνικής κοινωνίας, αλλά ελάχιστοι προσπάθησαν να προσδιορίσουν τι ακριβώς εννοούν με αυτόν τον όρο. Σαράντα χρόνια μετά την πτώση της δικτατορίας, η εννοιολόγηση του όρου Μεταπολίτευση παραμένει ζητούμενο στη δημόσια συζήτηση για να κατανοηθούν οι αλλαγές που συνέβησαν στην ελληνική κοινωνία τις τελευταίες δεκαετίες.

Η Μεταπολίτευση, με τη στενή έννοια, καλύπτει μια συγκεκριμένη, μικρή χρονική περίοδο, που ξεκινά στις 24 Ιουλίου 1974 και τερματίζεται στις 7 Ιουνίου 1975, με την ψήφιση του νέου συντάγματος. Στο διάστημα αυτό έγιναν μια σειρά από ρήξεις που θεμελίωσαν τη δημοκρατία στη σύγχρονη Ελλάδα. Η νομιμοποίηση του Κομμουνιστικού Κόμματος, το δημοψήφισμα για την αβασίλευτη δημοκρατία, η τιμωρία των πρωταιτίων του πραξικοπήματος, η ψήφιση ενός νέου Συντάγματος, χωρίς τις αγκυλώσεις και τους περιορισμούς του παρελθόντος, αποτέλεσαν ουσιαστικά βήματα για την ομαλή μετάβαση από τη δικτατορία στη δημοκρατία. Και όχι μόνο αυτό. Με τις αλλαγές αυτές ξεκινά η ρήξη όχι απλώς με τη δικτατορία αλλά συνολικά με το μετεμφυλιακό πλέγμα εξουσίας που είχε οδηγήσει στο πραξικόπημα της 21ης Απριλίου. Από αυτή την άποψη το 1974 κλείνει μια ιστορική περίοδος που δεν ξεκίνησε το 1967 αλλά το 1949, με τη λήξη του Εμφυλίου και την επιβολή ενός καθεστώτος διακρίσεων, απαγορεύσεων και αποκλεισμού. Το 1974 είναι η αφετηρία ενός εκδημοκρατισμού που υπερβαίνει τη λειτουργία των κοινοβουλευτικών θεσμών.

Η Μεταπολίτευση αποτελεί την αφετηρία μιας συνολικότερης αλλαγής, της μετάβασης από ένα καθεστώς αποκλεισμού σε ένα καθεστώς ενσωμάτωσης, και με αυτή την ευρύτερη έννοια η Μεταπολίτευση εκτείνεται σε μια μεγαλύτερη χρονική περίοδο. Το μεταπολεμικό καθεστώς είχε βασιστεί σε μια πολιτική διακρίσεων και αποκλεισμού της Αριστεράς. Μέσα από μια σειρά μέτρων και απαγορεύσεων, ένα μεγάλο μέρος της ελληνικής κοινωνίας είχε μετατραπεί σε πολίτες β΄ κατηγορίας λόγω των πολιτικών πεποιθήσεών τους, ενώ δεκάδες χιλιάδες Έλληνες που μετά τη λήξη του Εμφυλίου είχαν καταφύγει στις σοσιαλιστικές χώρες δεν μπορούσαν να επιστρέψουν στη χώρα ή είχαν χάσει και την ελληνική ιθαγένεια. Ο πολιτικός αποκλεισμός έφτασε στο απόγειό του στα χρόνια της δικτατορίας όταν οι διώξεις επεκτάθηκαν εναντίον οποιουδήποτε ανέπτυσσε αντιδικτατορική δράση ανεξαρτήτως πολιτικών πεποιθήσεων. Το 1974 ξεκίνησε η αντίστροφη διαδικασία καθώς αντί του αποκλεισμού προκρίθηκε η πολιτική της ενσωμάτωσης. Η απρόσκοπτη δράση όλων των πολιτικών κομμάτων και οργανώσεων, η κατάργηση των αυταρχικών νόμων του παρελθόντος, ο τερματισμός της κυβερνητικής χειραγώγησης του συνδικαλιστικού κινήματος, διεύρυναν την κοινωνική βάση της πολιτικής νομιμοποίησης των αλλαγών που συντελούνταν στην Ελλάδα. Η διαδικασία αυτή ολοκληρώθηκε με την άνοδο του ΠΑ.ΣΟ.Κ. στην εξουσία. Με την αναγνώριση της Εθνικής Αντίστασης και την επιστροφή των πολιτικών προσφύγων εγκαταλείφθηκαν σε συμβολικό και πραγματικό επίπεδο οι διακρίσεις σε βάρος της Αριστεράς που είχε κληροδοτήσει η δεκαετία του 1940. Επιπλέον, η ενσωμάτωση των κοινωνικών και πολιτικών δυνάμεων απέκτησε νέα χαρακτηριστικά. Η ενσωμάτωση συντελέστηκε μέσα από τη συνδιαχείριση, μέσα από τη συμμετοχή συνδικαλιστικών εκπροσώπων στους θεσμούς διοίκησης των πανεπιστημίων, των επιχειρήσεων κοινής ωφέλειας, των «προβληματικών» κ.λπ.

Τέλος, και εξίσου σημαντικό, μαζί με τον εκδημοκρατισμό των θεσμών, ιδιαίτερα μετά το 1981, προωθείται η μείωση των κοινωνικών ανισοτήτων μέσα από την αύξηση των μισθών, την εισοδηματική ενίσχυση των αγροτών και την επέκταση του κοινωνικού κράτους. Το κράτος μέσα από ενεργητικές πολιτικές παρέμβασης άμβλυνε τις οικονομικές ανισότητες, προχώρησε στην αναδιανομή του πλούτου μέσα από τη διεύρυνση της πρόσβασης στην εκπαίδευση και την υγεία, και γεφύρωσε το χάσμα μεταξύ Αθήνας και περιφέρειας.

Αυτή η μακρά διαδρομή ρήξεων και μεταρρυθμίσεων που οδήγησαν στον εκδημοκρατισμό των θεσμών, την ενσωμάτωση των κοινωνικών δυνάμεων και τη μείωση των ανισοτήτων μέσα από την ανάπτυξη του κοινωνικού κράτους, εξαντλήθηκε μετά τα μέσα της δεκαετίας του 1980 και σταδιακά εγκαταλείφθηκε κάτω από το βάρος της διαφθοράς, της δημιουργίας ενός κομματικού κράτους και της συρρίκνωσης της παραγωγικής βάσης της χώρας. Σαράντα χρόνια μετά τον Ιούλιο του 1974, είναι καιρός να κατανοήσουμε τη σημασία των τομών με το παρελθόν που έφερε η Μεταπολίτευση. Οι τομές αυτές σε συνδυασμό με τις διεκδικήσεις των κοινωνικών ομάδων διαμόρφωσαν ένα σύνολο κατακτήσεων. Από την ψήφο στα 18 και την ισότητα των δύο φύλων μέχρι την πενθήμερη εργασία και την προστασία της απασχόλησης δημιουργήθηκε ένας χάρτης συλλογικών και ατομικών δικαιωμάτων που είναι καταστατικό στοιχείο της αντίληψης που έχουμε για το κοινωνικό. Πολλά από αυτά τα δικαιώματα, ειδικά στον χώρο της εργασίας, σήμερα αμφισβητούνται και υπονομεύονται. Εάν το όραμα της Μεταπολίτευσης ήταν μια κοινωνία με περισσότερη δημοκρατία και λιγότερες κοινωνικές ανισότητες, τι είδους κοινωνία οραματίζονται όσοι με περισσή ευκολία «καταδικάζουν» τη Μεταπολίτευση και κατεδαφίζουν τις κοινωνικές κατακτήσεις που έγιναν εκείνα τα χρόνια;

files/chronosmag/themes/theme_one/faviconXronos.png

 

 

  ΧΡΟΝΟΣ 15 (07.2014)