σχολεία ανοιχτά στην κοινότητα

 

Μυρσίνη Ζορμπά

 

Καθώς ο «Διάλογος για την Παιδεία» προκαλεί ήδη αναταράξεις, ίσως είναι η στιγμή να τεθούν μερικά βασικά ζητήματα που είναι συνήθως εκτός ορίζοντος των μεταρρυθμιστών, όπως το άνοιγμα των σχολείων στην κοινότητα. Στα τέλη της δεκαετίας του ’80 θεσμοθετήθηκε το άνοιγμα των σχολείων στην κοινότητα κι αυτό αποτέλεσε μια τολμηρή καινοτομία της εποχής. Χρειάστηκε ωστόσο ένα διάστημα μεγαλύτερο των τριών δεκαετιών, προκειμένου να φτάσει η στιγμή που οι πόρτες του σχολείου να αρχίσουν να ανοίγουν πραγματικά. Γραφειοκρατία, ευθυνοφοβία, συγκεντρωτισμός αλλά και η ελλειμματική νοηματοδότηση της κοινότητας ευνόησαν αυτή την τεράστια καθυστέρηση. Οφείλουμε, επομένως, να χαιρετίσουμε σήμερα τόσο τις κατά τόπους δημοτικές αρχές όσο και το υπουργείο Παιδείας στην προσπάθειά τους να ανοίξουν τα σχολεία στην κοινότητα και να προβληματιστούμε ουσιαστικά για τη σημασία και τις κατευθύνσεις αυτού του ανοίγματος. 

Σχολεία ανοιχτά στην κοινότητα σημαίνει, ασφαλώς, κάτι περισσότερο από την επέκταση του σχολικού ή ενισχυτικού προγράμματος ή ακόμη συμπληρωματικών προς αυτό προγραμμάτων. Αυτά είναι ασφαλώς αναγκαία και ευπρόσδεκτα, στο βαθμό που ενισχύουν το κατ’ ανάγκην συμπιεσμένο σχολικό ωρολόγιο πρόγραμμα και του δίνουν μια ανάσα να δοκιμάσει νέες θεματικές και να ικανοποιήσει επιπλέον ανάγκες ή και επιθυμίες. Ωστόσο, το μεγάλο στοίχημα βρίσκεται στην αλλαγή της σχέσης του σχολείου με την κοινότητα και άρα στην αλλαγή του ίδιου του σχολείου που από κλειστό, αυστηρά ιεραρχικό σύστημα καλείται να πάρει την ευθύνη να αναδιατάξει τις εσωτερικές του δυνάμεις και να επικοινωνήσει, να ανοίξει διάλογο και να δικτυωθεί με την κοινότητα των ανθρώπων και των οργανισμών που το περιβάλλουν αξιοποιώντας την προς όφελός του. Παρομοίως, τα κύτταρα της τοπικής κοινότητας, η οποία προφανώς δεν είναι κάτι ενιαίο αλλά περιέχει διαστρωματώσεις και δομές, καλούνται να πάρουν πρωτοβουλίες συνεργασιών και συμπράξεων με τη σχολική κοινότητα. Δύο ξένοι ως χτες, που τους χώριζαν κάγκελα, ρουτίνες, πρωτόκολλα συμπεριφοράς και πρακτικών, ρόλοι, ιεραρχίες και ταξινομήσεις (γονείς - μη γονείς, εκπαιδευτικοί - μη εκπαιδευτικοί) βρίσκονται συνεπώς μπροστά στην πρόκληση μιας ανοιχτής πόρτας, την οποία καλούνται να διαβούν δοκιμάζοντας τα αμοιβαία οφέλη. 

Οι δύο διαφορετικές πραγματικότητες, του σχολείου και της κοινότητας, για χρόνια απομονωμένες η μία από την άλλη είχαν ως μοναδικό δίαυλο επικοινωνίας τις οικογένειες με παιδιά σχολικής ηλικίας. Ωστόσο, ακόμη και σ’ αυτό το επίπεδο, το σχολείο λειτούργησε περισσότερο ως μία ιδρυματική οντότητα και λιγότερο ως σχολική κοινότητα, καθώς δεν κατάφερε να εγκαθιδρυθεί ποτέ ένας ισότιμος διάλογος ανάμεσα στις τρεις ομάδες που συλλειτουργούσαν (εκπαιδευτικών, γονιών και παιδιών). Οι εκπαιδευτικοί διέθεταν ελάχιστη αυτονομία και κάτω από την αυστηρή ιεραρχική δομή του συστήματος εκτελούσαν το πρόγραμμα παρά συγκροτούσαν την τάξη τους ως διαδραστική μαθησιακή κοινότητα. Οι γονείς δεν κατάφεραν ποτέ να αποτελέσουν έναν οργανωμένο συνομιλητή και οι σύλλογοι γονέων επιβιώνουν, στις περισσότερες σχεδόν περιπτώσεις, μόνο τυπικά. Όσο για τα παιδιά, δεν θεωρήθηκαν ποτέ ισότιμα στη διαδικασία διαλόγου αλλά παρέμειναν καθηλωμένα ως αντικείμενα της εκπαιδευτικής διαδικασίας.

Τα παραπάνω ευνόησαν την ύπαρξη στεγανών και εμπόδισαν σε σημαντικό βαθμό να αναπτυχθεί η σχολική κοινότητα ως τέτοια αλλά και να δημιουργηθεί η αναγκαία ώσμωση με τον ευρύτερο χώρο πολιτισμικής και πολιτιστικής βιοποικιλότητας μέσα στον οποίο βρίσκεται το σχολείο. Έτσι, χρειάστηκε ιδιαίτερη προσπάθεια κάθε φορά και πολλές τυπικές γραφειοκρατικές διαδικασίες για τη σύνδεση του σχολείου με πολιτιστικούς φορείς όπως είναι τα μουσεία, τα θέατρα, το σινεμά, από τα οποία μπορούν να εισρεύσουν στη σχολική πράξη πολιτισμικοί πόροι ευρέως φάσματος, ενώ μια σειρά ακόμη παρόμοιοι πόροι κοινωνικο-πολιτισμικής αξίας και σημασίας παραμένουν αναξιοποίητοι ή αποκλεισμένοι από τον ορίζοντα των σχέσεων σχολείου-κοινότητας. 

Ανοίγοντας τις πόρτες του σχολείου στην κοινότητα, το πιο σημαντικό είναι ότι ανοίγουν οι δίαυλοι για τη συνάντηση με τους πολιτισμικούς πόρους της ευρύτερης κοινότητας, με τα κύτταρα πολιτισμού που αυτή διαθέτει, ενώ το δίκτυο που δημιουργείται μέσα από το διάλογο, τις ανταλλαγές και τις συμπράξεις ενισχύει τη νέα αντίληψη για τη λειτουργία του σχολείου αλλά και νοηματοδοτεί την τοπική κοινότητα συνδέοντάς την με ό,τι πιο νέο και ελπιδοφόρο διαθέτει η κοινωνία μας, τα παιδιά.

Δημιουργείται με τον τρόπο αυτό μια προστιθέμενη αξία και σχηματίζεται ένα νέο πολιτισμικό κεφάλαιο, το οποίο μπορεί να αξιοποιηθεί προς όφελος των παιδιών και της ανάπτυξής τους. Η πολιτισμική βιοποικιλότητα και ο διάλογος μπορούν να βοηθήσουν στην αναγνώριση, στην αναζωογόνηση και στην αξιοποίηση πόρων που είτε είναι αγνοημένοι και υποτιμημένοι, είτε αφανείς ή απλώς αναξιοποίητοι. Η ύπαρξη εθελοντικών ομάδων και ατόμων, τα δεδομένα της τεχνολογίας, τα δίκτυα ενημέρωσης, υλικών μέσων, τεχνογνωσίας και διά βίου μάθησης, που μπορούν να διακινούνται υπερτοπικά προς τις πιο στερημένες περιοχές, είναι σε θέση να πραγματοποιούν αναδιανομές και ικανοποιούν μια σειρά από ανάγκες. Με τον τρόπο αυτό ενισχύεται τόσο η σχολική κοινότητα όσο και η κοινωνική συνοχή. 

Η δημιουργία τοπικών και υπερτοπικών συνεργασιών και δικτύων και οι νέοι τρόποι αξιοποίησής τους στην κατεύθυνση της μάθησης και της αλληλεγγύης, η εμπέδωση της διαφορετικότητας και της προστιθέμενης ενέργειας που προκύπτει από αυτήν, η στήριξη των πιο ευάλωτων ομάδων και η διαπολιτισμική συνεργασία, αποτελούν ορισμένες από τις κατευθύνσεις που μπορούν να προσφέρουν ένα νέο πλαίσιο αναφοράς. Ακόμη και σε περιόδους κρίσης σαν αυτή που ζούμε, όπου αναμφίβολα οι βασικές βιοτικές ανάγκες έχουν τον πρωτεύοντα ρόλο, οι πολιτισμικοί πόροι αποτελούν στη συνείδηση των εκπαιδευτικών και των γονιών όχι μόνο διέξοδο ή ένα πρόσθετο στοιχείο συμπληρωματικό της εκπαίδευσης αλλά βασική ανάγκη, αναπόσπαστη με την ανατροφή και ανάπτυξη των παιδιών. Το άνοιγμα του σχολείου στην κοινότητα μπορεί να εξασφαλίσει αυτούς τους πόρους με ελάχιστο κόστος και μεγάλη αποτελεσματικότητα.

files/chronosmag/themes/theme_one/faviconXronos.png

  ΧΡΟΝΟΣ 33 (1.2016)