#13 - πού έχουν πάει όλοι οι άνθρωποι;

 

Ο ΑΦΡΟΣ ΤΩΝ ΕΙΚΟΝΟΓΡΑΦΗΜΕΝΩΝ ΗΜΕΡΩΝ

 

Ηρακλής Παπαϊωάννου

 

Η φωτογραφική τέχνη των μεγάλων μουσείων έχει εδώ και πολλά χρόνια υιοθετήσει ως μία από τις κυριότερες στρατηγικές της την απεικόνιση χώρων κενών από ανθρώπους. Εσωτερικοί ή εξωτερικοί, εγκαταλειμμένοι ή κατοικημένοι, ιδιωτικοί ή δημόσιοι, το ερώτημα εγείρεται αβίαστα: που έχουν πάει όλοι οι άνθρωποι; Ο Αμερικανός κριτικός Max Kozloff έθεσε το ζήτημα από τη δεκαετία του ’70 ακόμη (παραφράζοντας το αντιπολεμικό τραγούδι του Pete Seeger «Where Have All the Flowers Gone»), χωρίς τότε να τον πάρει κανείς στα σοβαρά. Ανεξάρτητα από το δυνητικό ενδιαφέρον των ίδιων των χώρων η σύγχρονη συνθήκη, όπως αναδύεται από τις εικόνες, μοιάζει εν πολλοίς εκκενωμένη από ζωή. Η στρατηγική αυτή αντικατέστησε τη μεταπολεμική ανθρωπιστική προσέγγιση και τη φωτογραφία δρόμου που έσφυζε από ζωή, δράμα, κίνηση. Όταν τα σύγχρονα φωτογραφικά έργα εικονίζουν ανθρώπους, συχνά αυτοί φαίνονται στημένοι σε μετωπικά πορτρέτα στα οποία ποζάρουν ατενίζοντας τον φακό, ακίνητοι και ανέκφραστοι, παραδομένοι στην κάμερα, όπως στις πρώιμες φωτογραφίες που οι άνθρωποι καθηλώνονταν υποχρεωτικά λόγω του μακρού τότε ακόμη χρόνου εκφώτισης. Αιτίες για τη διάδοση αυτής της προσέγγισης μπορούν να θεωρηθούν τόσο η ιδιαίτερα σημαντική έκθεση NewTopographics όσο και η βαθιά επιδραστική γερμανική σχολή φωτογραφίας του Ντύσσελντορφ. Αμφότερες, με όμοια και διαφορετικά εργαλεία, ευνόησαν έναν αποξενωμένο, αντικειμενικοφανή, απρόσωπο τρόπο να προσλαμβάνει κανείς τον τόπο και τον χώρο. Γιατί λοιπόν είναι η σύγχρονη φωτογραφία σε μεγάλο βαθμό ακατοίκητη, κυρίως στον δυτικό κόσμο, μέσα στον οποίο όμως καθρεφτίζεται και η φωτογραφία του «αναπτυσσόμενου»; Γιατί οι άνθρωποι μοιάζουν παγωμένοι σε κατάσταση απροθυμίας ή αδυναμίας να δράσουν; Πρόκειται για έναν πολιτισμό αποχυμωμένο από ζωή; Μήπως η σύγχρονη φωτογραφία μουσειοποιεί και μαυσωλειοποιεί σταδιακά το καθετί και εξελίσσεται σε εσχατολογική μεταφορά;

Η απύθμενη φρίκη των δύο μεγάλων πολέμων ενίσχυσε την επιθυμία για ειρήνη, τη ζωτική ανάγκη να αποφευχθεί το πάτημα του κουμπιού που θα έγραφε στην οθόνη το οριστικό τέλος. Οι μεταπολεμικές δυτικές γενιές μεγάλωσαν σε αυξανόμενη ευμάρεια και ασφάλεια, οδηγούμενες σε μια συνθήκη κοινωνικού θερμοκηπίου, σε σχέση τουλάχιστον με άλλες περιοχές της γης. Είναι πιθανό, λοιπόν, η σύγχρονη φωτογραφία να εκφράζει εν μέρει, εδώ και χρόνια, τους καρπούς αυτής της διαδικασίας; Την αίσθηση δηλαδή παραλυσίας που προξενεί ο προχωρημένος υλικός κορεσμός· την έλλειψη αυθορμησίας λόγω αυξημένης επιρροής της μιντιόσφαιρας· τη μερική ασφυξία που προκαλεί ίσως η ανάγκη για απόλυτη ασφάλεια και υπερβολική προστασία, οι οποίες μάλιστα ενίοτε γεννούν ως αντίδραση τερατώδεις συμπεριφορές· την κλινική συνθήκη στην οποία όλα προσφέρονται βορά σε ένα βλέμμα δυνητικού ελέγχου και παρακολούθησης· το πώς η αφειδής σώρευση στατικών οπτικών πληροφοριών για κατανάλωση και η σχολαστική τους ανάλυση υπερισχύουν της ανατρεπτικής δύναμης του απρόοπτου. Οι φωτογραφίες αυτές τελικά, ανεξαρτήτως δυσκολιών που συχνά χρειάστηκε να ξεπεραστούν για να γίνουν, εκφράζουν έλλειψη επιθυμίας και προσμονής δράσης, μια συνθήκη στην οποία όλα φαντάζουν προκαθορισμένα. Παρότι μεγαλώνει διαρκώς η τριβή ανάμεσα στις ανθρώπινες αξίες και τους βίαιους μετασχηματισμούς του ύστερου καπιταλισμού, η τέχνη της φωτογραφίας εστιάζει κυρίως στην απαθή ανθρώπινη μορφή και την ανησυχητική απουσία της. Πρόκειται για δυσοίωνη προφητεία ή για τη σιωπηλή ένταξη της σύγχρονης φωτογραφικής τέχνης στις σταθερές και τους όρους ενός συστήματος;

files/chronosmag/themes/theme_one/faviconXronos.png

  ΧΡΟΝΟΣ 13 (05.2014)