#29 - περί τυφλότητας

 

Ο ΑΦΡΟΣ ΤΩΝ ΕΙΚΟΝΟΓΡΑΦΗΜΕΝΩΝ ΗΜΕΡΩΝ

 

Ηρακλής Παπαϊωάννου

 

Ο Jonathan Crary υποστήριξε ότι τον 19ο αιώνα εκδηλώθηκε μια καίρια μεταβολή: η εφεύρεση συσκευών και εφαρμογών που διέκριναν την όραση από τις άλλες αισθήσεις, ευνοώντας την ανάδυση του σύγχρονου θεατή-καταναλωτή. Στο πλαίσιο της βιομηχανικής και αστικής έκρηξης δεν αναδιοργανώθηκαν μόνο οι κοινωνικές συνθήκες. Το ίδιο το ανθρώπινο σώμα κλήθηκε να πειθαρχήσει στην πρώιμη ακόμη «κοινωνία του θεάματος». Η φωτογραφία υπήρξε μια κρίσιμη τέτοια εφεύρεση λόγω της μηχανικής ευκολίας, της ευχερούς αναπαραγωγής, της ακριβούς απεικόνισης. Στη διάρκεια του εκθαμβωτικού και ολέθριου 20ού αιώνα όλα μεγεθύνθηκαν εκθετικά και επιταχύνθηκαν, ενώ παράλληλα προσπαθούσαν αγωνιωδώς να χωρέσουν σε εικόνες. Οι φωτογραφίες έγιναν πρεσβευτές αυτού που συμβαίνει εδώ και τώρα, εκεί και πάντα, μια θεμελιακή συνιστώσα της ύπαρξης. Οι οιωνοί για τη συνειδησιακή αυτή μετάλλαξη ήταν σαφείς. Ο Feuerbach έγραφε, μόλις το 1843, ότι η «εποχή μας προτιμά την εικόνα από το αντικείμενο, το αντίγραφο από το πρωτότυπο, την αναπαράσταση από την πραγματικότητα, την εμφάνιση από την ύπαρξη». Επικαιροποιώντας τον Φώυερμπαχ στο τελευταίο τέταρτο του 20ού αιώνα η Susan Sontag κατέληξε ότι «μια κοινωνία γίνεται “μοντέρνα” όταν μία από τις κύριες δραστηριότητές της είναι η παραγωγή και η κατανάλωση εικόνων, όταν εικόνες οι οποίες έχουν την υπερβολική δύναμη να καθορίζουν τις απαιτήσεις μας από την πραγματικότητα και είναι οι ίδιες αχόρταγα υποκατάστατα της άμεσης εμπειρίας, γίνονται απαραίτητες για την υγεία της οικονομίας, τη σταθερότητα του καθεστώτος και την επιδίωξη ιδιωτικής ευτυχίας».

Ο διαχωρισμός της όρασης κατά την εργαλειοποίηση των αισθήσεων δεν είναι φυσικά άνευ συνεπειών: όσο κι αν εκπαιδεύεται ο εγκέφαλος στην αστραπιαία επεξεργασία των δεδομένων της όρασης, βρισκόμαστε αντιμέτωποι με την υπερκόπωση του βλέμματος. Βλέπουμε πιο πολλά απ’ όσα προλαβαίνουμε να βιώσουμε. Ζούμε μέσα από την όραση ελλειπτικά περισσότερες ζωές απ’ όσες αντέχει το σώμα. Ολισθήσαμε σε επαγγελματίες θεατές και ερασιτέχνες πολίτες, αποδεχόμενοι την αθόρυβη μετάλλαξη της ενημέρωσης σε ψυχαγωγία και της ψυχαγωγίας σε ενημέρωση. Όμοια, διακρίνεται ένα δυσαναπλήρωτο κενό αυθορμητισμού. Όλα μοιάζουν, με οικείο ή ανοίκειο τρόπο, ιδωμένα, μεταχειρισμένα. Τα αντικρίζουμε υποψιασμένοι, μισοχορτασμένοι, σαν να περιστρέφονται γύρω από ένα μαλθακό déjà vu στο οποίο τίποτε δεν εκπλήσσει εύκολα. Πρόκειται για μια αργή δηλητηρίαση του βλέμματος, την καθήλωση σε μια αέναη, ανώδυνη παρέλαση εικόνων στην οποία λαμπυρίζουν τακτικά ασπόνδυλοι νεωτερισμοί. Κάπως έτσι, μια σφοδρή κρίση μπορεί να μας βρει μετέωρους ανάμεσα σε παράλληλες πραγματικότητες. Κάπως έτσι, η ίδια αυτή η συνθήκη του βλέμματος γίνεται μέρος μιας ευρύτερης κρίσης. Ο José Saramago στο Περί τυφλότητος ανέλυσε εκπληκτικά πώς καταρρέει εσωτερικά ο ιστός μιας κοινωνίας στην οποία εμφανίζεται ένα μεταδοτικό νόσημα τύφλωσης. Η κατάχρηση της όρασης, η υπερπύκνωση των δεδομένων, λειτουργεί ίσως και ως ένα είδος τύφλωσης. Όταν όλα είναι δυνητικά διαρκώς διαθέσιμα, σε ατελεύτητη ροή, μοιάζει να βλέπουμε τα πάντα αλλά να συγκρατούμε ελάχιστα. Στην ταινία Peeping Tom (1960) ο Michael Powell αφηγείται την ιστορία κάποιου που αναπτύσσει, με τη συμβολή μιας κάμερας, μια φονικά διαστροφική όραση. Με ένα ευφυές σχόλιο, η μόνη που φαίνεται να διαισθάνεται τι συμβαίνει είναι η τυφλή μητέρα του. Όταν αρνείται κανείς την απόλυτη ηγεμονία της όρασης μοιάζει σαν να αρχίζουν να ξυπνούν τα μάτια της ψυχής.

files/chronosmag/themes/theme_one/faviconXronos.png

  ΧΡΟΝΟΣ 29 (09.2015)