#31 - περιπλανώμενες αλήθειες

 

Ο ΑΦΡΟΣ ΤΩΝ ΕΙΚΟΝΟΓΡΑΦΗΜΕΝΩΝ ΗΜΕΡΩΝ

 

Ηρακλής Παπαϊωάννου

 

Ο Ανρί Καρτιέ-Μπρεσσόν έλεγε χαριτολογώντας πως ο φωτορεπόρτερ είναι το τρίτο επάγγελμα του πεζοδρομίου, μαζί με τις πόρνες και τους κατασκόπους. Το πεζοδρόμιο βέβαια κατοίκησαν από νωρίς επαγγέλματα πιο ευάλωτα από τον φωτορεπόρτερ και τον κατάσκοπο. Ο φωτορεπόρτερ, όμως, περιβαλλόταν από μια αύρα ηρωισμού, τον φιλελεύθερο μύθο της αδιάβλητης ενημέρωσης, της συγκρουσιακής τροχιάς με την εξουσία. Ήταν ο αυτόπτης μάρτυρας, ο αγγελιοφόρος του τραγικού, του εξωτικού, του αθέατου· η κάμερά του φώτιζε τη στιγμιαία έξοδο από την κοινωνική ανωνυμία. Σήμερα, εποχή συνεχούς εικονογραφικής αφήγησης σε παγκόσμια εμβέλεια, φαντάζει αδιανόητη η ανακοίνωση οποιουδήποτε γεγονότος χωρίς τη συνοδεία εικόνας. Το φωτορεπορτάζ παραμένει ακόμη ένα επάγγελμα χωρίς ωράριο, εκτεθειμένο σε απρόβλεπτους κινδύνους, επιθετικά ανταγωνιστικό, με πολύ συμπιεσμένες αμοιβές και ρευστά ιδεολογικά ζητούμενα που συχνά θυμίζουν κινούμενη άμμο. Ενώ μάλιστα η πληροφορία και η απρόσκοπτη μετάδοσή της καθαγιάζονται, οι φωτορεπόρτερ συχνά προπηλακίζονται, βρίσκονται αντιμέτωποι με μια δηλητηριώδη καχυποψία, καθώς μερίδα της κοινής γνώμης τούς θεωρεί κομμάτι της διαβρωτικής ώσμωσης που αναπτύχθηκε ανάμεσα στην ευρύτερη δημοσιογραφική οικογένεια και την εξουσία. Αποφεύγοντας τόσο την ολική ηρωοποίηση όσο και τη συλλήβδην αθώωση πιθανών αντιδεοντολογικών πρακτικών ή συμπεριφορών, διαπιστώνει κανείς πως ο άνεμος φυσάει πλέον συχνά ενάντια.

Η συνθήκη αυτή συμβιώνει με τον αδήλωτο ανταγωνισμό του citizen witnessing: οι ερασιτέχνες εικονολήπτες είναι πρακτικά αμέτρητοι και είναι παντού. Δεν ρισκάρουν να βρεθούν στην εμπόλεμη ζώνη, εκεί βρίσκεται το σπίτι τους. Κανείς δημοσιογράφος δεν έχει τόσα μάτια, τόσες πηγές, τέτοια πρόσβαση. Πώς σταθμίζεται όμως η δική τους δεοντολογία; Πού κρύβεται η διασταύρωση και η τεκμηρίωση της είδησης την εποχή της ταχύτητας των οπτικών ινών; Όλα μοιάζουν να γίνονται παράξενα πιο επίπεδα, να χάνουν σταδιακά σε βάθος. Η εικόνα έχει αποκτήσει πλέον βαρύνουσα σημασία για να περνάει εύκολα απαρατήρητη η πράξη της λήψης. Μοιάζει όλο και πιο δύσκολο να δημιουργηθεί αυθόρμητα, όταν τόσο πολλοί είναι συγχρόνως εικονιζόμενοι και εικονολήπτες, media conscious με έναν συχνά ευερέθιστο αλλά όχι αναγκαστικά πληροφορημένο τρόπο. Κάποιοι ρεπόρτερ, αντιδρώντας σ’ αυτή την ασυνήθιστη κατάσταση, αναζητούν να εξαγνιστούν ή να ασκήσουν τη μικροεξουσία που τους αντιστοιχεί σε χώρους ή χώρες όπου συναντούν ακόμη βλέμματα ανυποψίαστα, που μαγνητίζονται από την κάμερα και παραδίνονται σ’ αυτήν χωρίς αστερίσκους και υποσημειώσεις.

Είναι ο φωτορεπόρτερ πλέον περισσότερο δημοσιογράφος ή «παραγωγός περιεχομένου»; Πρέπει να ασχολείται μόνο με την καθημερινή είδηση και το οικουμενικό δράμα ή, ακολουθώντας το παράδειγμα του Σάιμον Νόρφοκ, να καταγράφει ζητήματα όπως η πλανητική κλίμακα των σύγχρονων συστημάτων παρακολούθησης; Πώς περιγράφει η εικόνα τον αδυσώπητο οικονομικό πόλεμο; Πού είναι πλέον η πρώτη γραμμή; Ποια μαρτυρία είναι ευπρόσδεκτη, η «ενσωματωμένη» ή η αδέσποτη; Τα ερωτήματα εγείρονται επίμονα ενόσω δημοσιογράφοι συνεχίζουν να χάνουν τη ζωή τους στο παραδοσιακό πεδίο μάχης. Πολλές φωτογραφίες μένουν αδημοσίευτες γιατί περιέχουν μια δόση αλήθειας παραπάνω από όση επιτρέπεται. Κάποιες παρουσιάζονται σε εκθέσεις, εκδόσεις, μέσα σε άλλα συμφραζόμενα. Αρκετές θάβονται στο σκοτάδι ώσπου να μην είναι ζωτικά επίκαιρες. Άλλες αντιμετωπίζουν σθεναρή αντίσταση ακόμη και για να δουν το φως της γέννας. Κι έτσι, οι περιπλανώμενες αλήθειες δυσκολεύονται να βρουν την ακριβή τους έκφραση, ενόσω οι εικόνες συνεχίζουν να πολλαπλασιάζονται με την ευκολία της αμοιβάδας.

files/chronosmag/themes/theme_one/faviconXronos.png

  ΧΡΟΝΟΣ 31 (11.2015)