προς μια επανεπινόηση του δημόσιου χώρου

 

Η περίπτωση του Podemos υπό το φως των πρόσφατων
αυτοδιοικητικών εκλογών στην Ισπανία

Σίμος Ανδρονίδης

 

«Εξηντάρης Ώριμη σκουριά Εαρινή μαργαρίτα Ελάφι παραπάνω κιλά
Μουντζώνοντας μνημόνια Το καπιταλισμένο σώμα Οπλισμένος Το λίγο σκουπίδι πολύ στους τάφους μας
Στα εβδομήντα με εξήντα τρέχοντας Αγχόνη αναβάλλεται Ο πληθυσμός του χρόνου
Εξηντάρης Καμία συμπεριφορά Αφήνοντάς με να πονάει»

Ηλίας Τσέχος, «Κίνητρα»

 

Η ανάλυση του ισπανικού κόμματος Podemos («Μπορούμε») συνδέεται στενά με την μελέτη της ανάδυσης εκείνων των κοινωνικών κινημάτων που δραστηριοποιήθηκαν την «πρώιμη» περίοδο της οικονομικής κρίσης. Το κόμμα-κίνημα του Podemos αποτελεί πλέον «κρισιακό» σημείο μελέτης και λόγω της εξαιρετικής επίδοσής του στις Ευρωεκλογές που διεξήχθησαν στις 25 Μαΐου του 2014. Το Podemos έλαβε το 8% των ψήφων και εξέλεξε 5 Ευρωβουλευτές. Η κοινωνική του δραστηριοποίηση καθώς και το πολύ καλό εκλογικό αποτέλεσμα νοούνται ως πολιτική τομή που τέμνει το ισπανικό κοινωνικό και πολιτικό γίγνεσθαι. Οι κοινωνικές, πολιτικές και ιδεολογικές ρίζες του Podemos εντοπίζονται στο πεδίο δραστηριοποίησης του κινήματος των Ισπανών «Αγανακτισμένων» (Indignados). 

 H προσίδια δραστηριοποίηση και κινητοποίηση των «Αγανακτισμένων» στην Πλατεία Puerta del Sol (Πύλη του Ήλιου) της Μαδρίτης ανέδειξε τις βαθιές τομές που προκλήθηκαν στο κοινωνικό σώμα από τις συνέπειες της βαθιάς οικονομικής-καπιταλιστικής κρίσης. Και μέσω σταδιακών μεταβολών και δομικών μετατοπίσεων οι κοινωνικές τομές μετασχηματίστηκαν σε πολιτικές τομές, τομές που άπτονται της εκ νέου διαμόρφωσης του ισπανικού κομματικού και πολιτικού συστήματος. Το κοινωνικό κίνημα των Ισπανών «Αγανακτισμένων» ορίζεται και προσδιορίζεται ως το σημείο-μηδέν, ήτοι το αφετηριακό σημείο «εκκίνησης» ενός κινηματικού-ακτιβιστικού πράττειν που προσέλαβε τα χαρακτηριστικά του «καθορισμού» του πεδίου του κοινωνικού. 

Υπάρχει ένα συγκεκριμένο κοινωνικό-κινηματικό «νήμα» που συνδέει το κίνημα των Ισπανών «Αγανακτισμένων» με τα αντίστοιχα κινήματα που δραστηριοποιήθηκαν σε αραβικές χώρες (Αίγυπτος – Κίνημα της Πλατείας Ταχρίρ του Καΐρου), καθώς και με το κίνημα των Ελλήνων «Αγανακτισμένων». Σε αυτό το φορτισμένο από τις συνηχήσεις της οικονομικής κρίσης κοινωνικό και πολιτικό πλαίσιο, τα συγκεκριμένα κινήματα τείνουν να λειτουργούν ως κινηματικές μορφές που επιδιώκουν την «ανάκτηση» και την ανασημασιοδότηση της δημόσιας-κοινωνικής σφαίρας. Έχοντας ως επίκεντρο τον συμβολικό χώρο της Πλατείας ενσωματώνουν και «εξωτερικεύουν» μορφές μιας κινηματικής εναντίωσης στην τρέχουσα διαχείριση και ρύθμιση των τρεχουσών «ροών» της οικονομικής κρίσης. 

Με αυτόν τον τρόπο, τείνουν να λειτουργούν και να δραστηριοποιούνται σαν ενεργοί «συσσωρευτές» κοινωνικών συμφερόντων, στόχων και αιτημάτων, μετατοπίζοντας ταυτόχρονα προς το συμβολικό κέντρο των αστικών δραστηριοτήτων (πλατεία) αφενός μεν το λαϊκό-εργατικό μπλοκ, αφετέρου δε τμήματα των μεσαίων κοινωνικών στρωμάτων και κατηγοριών. Και ακριβώς η συμβολική τους διάδραση στο «χώρο» της Πλατείας «επανεπινοεί» το αστικό πεδίο, διαμορφώνοντας τους όρους και τις προϋποθέσεις για τη συλλογική «επανεπινόηση» του δημόσιου χώρου. Τα συγκεκριμένα ανομοιογενή και ετερογενή κινήματα συνενώθηκαν οργανικά με μια συγκεκριμένη κοινωνική «κίνηση» του λαϊκού και «μεσαίου» κοινωνικού μπλοκ, κάτι που συνέτεινε στην αποκρυστάλλωση μιας μορφής έντονης και «άμεσης» κοινωνικής και «πολιτικής» εκπροσώπησης, εκεί όπου (αστικό πεδίο-πλατεία) αίρονται προσωρινά τα χαρακτηριστικά της κομματικής-πολιτικής εκπροσώπησης και συνάρθρωσης συμφερόντων. Το κινηματικό σημείο μηδέν τέμνει και «επανεπινοεί» τον κοινωνικό «χώρο» και τον πολιτικό «χρόνο». 

Το κίνημα-κόμμα του Podemos προήλθε ακριβώς από την ευρύτερη «ρηξιακή μήτρα» των Ισπανών «Αγανακτισμένων». Ως μορφή πολιτικής δράσης και λειτουργίας φέρει έντονα τα θεμελιώδη εκείνα χαρακτηριστικά που προσιδιάζουν σε μια κινηματική διάσταση. Το Podemos τείνει να ενσωματώνει και να εγκολπώνεται κινηματικά και αμεσοδημοκρατικά χαρακτηριστικά, κάτι που έχει ως αποτέλεσμα να αποκρυσταλλώνονται στο εσωτερικό του οργανωτικές μορφές που το διαφοροποιούν από το κλασικό κομματικό-οργανωτικό υπόδειγμα. 

 Όμως η ανάγκη δραστηριοποίησης στο χώρο του πολιτικού εποικοδομήματος μετατοπίζει τον «άξονα» λειτουργίας του, με συνέπεια τη διαμόρφωση δύο βασικών χαρακτηριστικών που συνθέτουν το Podemos: α. Το χαρακτηριστικό της ενσωμάτωσης και της «εσωτερίκευσης» των στοιχείων εκείνων που άπτονται μιας δομικής κινηματικής λειτουργίας. Σε αυτή την περίπτωση οι οργανωτικές μορφές συγκρότησης του Podemos προσιδιάζουν στην κινηματική άρθρωση «καθορισμού» του κοινωνικού πεδίου. β. Από την άλλη πλευρά, η συγκρότηση του Podemos ως «τυπικού» πολιτικού κόμματος προβάλλει το στοιχείο «εξωτερίκευσης» εκείνων των χαρακτηριστικών που «εγγίζουν» τον τύπο «πολιτικό κόμμα». Η επιτυχία του Podemos στις Ευρωεκλογές, η ανάγκη μαζικοποίησης και ισχυροποίησης του, θέτουν τις βάσεις για την ανασυγκρότησή του ως κομματικού-πολιτικού «οργανισμού». 

Τα δύο αυτά χαρακτηριστικά, το κινηματικό και το «κομματικό», συνθέτουν και συγκροτούν το Podemos. Ακριβώς για αυτόν το λόγο το χαρακτηρίζουμε ως κόμμα-κίνημα. Η επικράτηση του κινηματικού πράττειν στο εσωτερικό του δεν αναιρεί την προσπάθεια κομματικής άρθρωσης, ακριβώς διότι η κομματική φορά επιτρέπει στο Podemos να «μεταφέρει» τους κινηματικούς-κοινωνικούς στόχους και τα αιτήματα στο πεδίο του πολιτικού γίγνεσθαι. Και εδώ, «εγγίζουμε» το κρίσιμο κοινωνικό και πολιτικό σημείο. Η πολιτική «εμφάνιση» του Podemos αναδιατάσσει το όλο πλαίσιο συγκρότησης του κομματικού-πολιτικού συστήματος της Ισπανίας, και μάλιστα με τους όρους μιας ριζικής υπέρβασής του. 

Δημοσκοπήσεις που διενεργήθηκαν τον περασμένο Νοέμβρη, έφεραν το Podemos στην πρώτη θέση, με το Λαϊκό Κόμμα του πρωθυπουργού Μαριάνο Ραχόι1 να ακολουθεί.2 Μένει να φανεί αν θα συνεχιστεί αυτή η δημοσκοπική τάση ανόδου του Podemos. Η δημοσκοπική άνοδος του Podemos επιτελείται εις βάρος του Ισπανικού Σοσιαλδημοκρατικού Κόμματος καθώς και του Κόμματος της Ενωμένης Αριστεράς. 

Όμως δεν θα εστιάσουμε στην επιφανειακή ανάλυση των δημοσκοπήσεων. Πέρα και πάνω από τις διάφορες ερμηνείες, το κρίσιμο κοινωνικό και πολιτικό σημείο έγκειται στο αν καταφέρει το Podemos να επιτελέσει τις λειτουργίες μιας «ολικής» πολιτικής εκπροσώπησης και συνάρθρωσης συγκεκριμένων ταξικών-κοινωνικών συμφερόντων. 

Και αυτή η λειτουργία συμφύεται οργανικά με την ανάδυση της «μορφής» του γκραμσιανού συλλογικού διανοούμενου, ενός συλλογικού διανοούμενου που συναρθρώνει κοινωνικά συμφέροντα, ενώ την ίδια στιγμή διαχέει την ιδεολογία του στο πεδίο του κοινωνικού. Η κινηματική-πολιτική δράση του Podemos οφείλει να συνενωθεί οργανικά με το μπλοκ των λαϊκών-καταπιεσμένων τάξεων, μια σύμφυση που πρέπει να προσλάβει τα χαρακτηριστικά της συνεκτικής ιδεολογικής συγκρότησης, ώστε ακριβώς η ιδεολογία να μετασχηματιστεί στο αναγκαίο και «επείγον» σημαίνον των λαϊκών τάξεων της Ισπανίας. 

Οι εγκάρσιες κοινωνικές και πολιτικές τομές που προκάλεσε το Podemos άμα τη εμφανίσει του μετατοπίζονται και αλλάζουν μορφή. Η πρωταρχική εγκάρσια τομή, η τομή εκείνη που μεταβάλλει δομικά τη θέση και τη λειτουργία των πολιτικών δυνάμεων της Ισπανίας ισοδυναμεί με την πολιτική αποκρυστάλλωση του κινήματος των Ισπανών «Ιndignados».

Η «ρηξιακή» διάσταση και «εγχάραξη» της δεύτερης αλλά θεμελιώδους τομής μετατοπίζεται προς το πεδίο της εκπροσώπησης και της έκφρασης ταξικών-κοινωνικών συμφερόντων. Αν το Podemos υπερβεί τη γραμμή της υποεκπροσώπησης συμφερόντων, «εγγίζοντας» το λαϊκό-κοινωνικό μπλοκ, τότε θα επέλθει η ριζική και δομική αναδιάταξη του όλου κομματικού-πολιτικού συστήματος. Αν η δεύτερη τομή λάβει τα χαρακτηριστικά μιας «ολικής» πολιτικής έκφρασης και αντιπροσώπευσης, τίποτε δεν θα θυμίζει το κλασικό ισπανικό δικομματικό μοντέλο. Οι μετασχηματισμοί που θα επέλθουν θα είναι δομικοί και θα επηρεάσουν το όλο κοινωνικό και πολιτικό γίγνεσθαι. 

Οι πρόσφατες αυτοδιοικητικές εκλογές στην Ισπανία απέδειξαν ότι είναι δυνατή μια πολιτική αλλαγή. Η επικράτηση της Άντα Κολάου στη Βαρκελώνη και η ανατροπή που επήλθε στο δήμο της Μαδρίτης (με υποψήφια δήμαρχο τη Μανουέλα Κάρμενα) ίσως προεικονίζουν το βάθος της αλλαγής.

 

ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ:

1. Το κόμμα της Ισπανικής Κεντροδεξιάς (Partido Popular) κέρδισε με χαρακτηριστική άνεση τις βουλευτικές εκλογές του 2011. Το τελευταίο διάστημα ταλανίζεται από υποθέσεις διαφθοράς, κάτι που συμβάλλει –σε συνδυασμό, βέβαια, με τις πολιτικές λιτότητας που ασκεί– στη σημαντική μείωση της δημοσκοπικής του καταγραφής. Το Ισπανικό Σοσιαλδημοκρατικό Κόμμα, λόγω και της ταύτισής του με τις πολιτικές λιτότητας, αδυνατεί να κεφαλαιοποιήσει πολιτικά την κυβερνητική φθορά του κυβερνώντος Λαϊκού Κόμματος. Γεννιέται κάτι καινούργιο στο ισπανικό πολιτικό σύστημα; Θα υπάρξει μια δομική μετατόπιση προς τα αριστερά; Αυτά τα σημαντικά ερωτήματα θα μας απασχολήσουν τους προσεχείς μήνες.

2. Bλ. σχετικά, Παναγόπουλος Αργύρης, «Το φαινόμενο Podemos: Από τους Αγανακτισμένους, στην πρώτη θέση των δημοσκοπήσεων», Αυγή, 10.11.2014. Οι δημοσκοπήσεις που διενεργήθηκαν τις πρώτες ημέρες του 2015 φέρουν το Podemos στην τρίτη θέση.

files/chronosmag/themes/theme_one/faviconXronos.png

  ΧΡΟΝΟΣ 27 (07.2015)