108 αντικείμενα ζητούν συλλογική ταυτότητα

 

Το «αστικό πάρκο» της Κοπεγχάγης
φωτίζει τις αδυναμίες του «πράσινου πυρήνα» της Αθήνας

 

Ελίνα Αξιώτη

 

«108 αντικείμενα και η ιστορία τους» σε ένα «αστικό πάρκο»

 

Τον Ιούνιο του 2009 ο Γιάκομπ Φένγκερ (Jakob Fenger) από την ομάδα Superflex επισκέπτεται την Αθήνα. Έχει προσκληθεί να παρουσιάσει το έργο τους Burning Car στην Μπιενάλε Τέχνης που λαμβάνει χώρα στις αθλητικές ολυμπιακές εγκαταστάσεις του Φαλήρου. Στη διαδρομή μας από το περίπτερο του Φλοίσβου που βρίσκεται στην παραλία του Παλαιού Φαλήρου προς το γήπεδο Τάε Κβον Ντο, τον ρωτάω με τι ασχολούνται εκείνη την εποχή. Απαντάει ότι δουλεύουν για το σχεδιασμό ενός αστικού πάρκου στην Κοπεγχάγη, για το οποίο κατασκευάζουν αντικείμενα που θα τοποθετηθούν στον δημόσιο χώρο του πάρκου. Μου εξηγεί ότι τα αντικείμενα αυτά είναι αντίγραφα διαφόρων αντικειμένων αστικού εξοπλισμού – πάγκων, φωτιστικών, κάδων για απορρίμματα, που προέρχονται από διαφορετικές χώρες του κόσμου, και τους απασχολεί ιδιαίτερα η κατασκευή αντιγράφων τους, ώστε να είναι πειστικά. Παράλληλα διασχίζουμε φυσικά εμπόδια που παρεμβάλλονται στη διαδρομή μας, αφού στην πραγματικότητα δεν υπάρχει τρόπος να φτάσουμε στον προορισμό μας πεζή, και βρισκόμαστε ολοένα μπροστά από νέες μάντρες περιφραγμένων εκτάσεων, πάρκινγκ και τις γραμμές του τραμ.

Θυμήθηκα τη συζήτηση με τον Γιάκομπ Φένγκερ καθώς διαβάζω τα δημοσιεύματα στον ελληνικό τύπο για τον αρχιτεκτονικό διαγωνισμό Rethink Athens. Ο διαγωνισμός πραγματοποιήθηκε το καλοκαίρι του 2012 με πρωτοβουλία του Ιδρύματος Ωνάση και ανέδειξε τη μελετητική ομάδα που θα αναλάβει την πεζοδρόμηση της οδού Πανεπιστημίου. Πολιτικοί αρχηγοί σχεδόν όλων των παρατάξεων και ο δήμαρχος Αθηνών παρευρέθηκαν στην απονομή των βραβείων του διαγωνισμού για να συγχαρούν το Ίδρυμα Ωνάση για την πρωτοβουλία, και το γραφείο αρχιτεκτονικής τοπίου OKRA που κέρδισε το πρώτο βραβείο του διαγωνισμού. Η πρότασή τους αφορά τη διαμόρφωση ενός «πράσινου πυρήνα» στο κέντρο της πόλης που θα συντηρείται με σύγχρονους μηχανισμούς εξοικονόμησης νερού για τη διατήρηση των φυτών. Κατά τη διάρκεια της υλοποίησης του έργου, όπως αναφέρεται στο επεξηγηματικό κείμενο που συνοδεύει την πρόταση, μία προσωρινή «κατάληψη» κτιριακών χώρων που αυτή τη στιγμή δεν είναι σε χρήση θα φιλοξενήσει πολιτιστικά δρώμενα στηνπεριοχή παρέμβασης. Με την ανακοίνωση του πρώτου βραβείου του διαγωνισμού Rethink Athens αναζωπυρώνονται συζητήσεις σχετικές με την ελπίδα για πράσινο στο κέντρο και για μία Αθήνα «χωρίς αυτοκίνητα». Καθώς στο φαντασιακό της πλειονότητας των Ελλήνων η Αθήνα είναι μια πόλη στερημένη από πράσινους χώρους, το φυσικό στοιχείο μοιάζει να αποτελεί ένα σημαντικό αγαθό που έχει χαθεί προ πολλού. Η νοσταλγία και η ελπίδα για την επαναφορά του στην πόλη μοιάζει να είναι μία συλλογική επιθυμία που αφορά την ανάκτηση ενός «χαμένου αντικειμένου» ικανού να επαναφέρει την «ισορροπία» στην καθημερινότητα του κέντρου. 

Τα σχόλια στον τύπο και στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης για τη βραβευμένη πρόταση πληθαίνουν. Ανάμεσα σε αυτά εκφράζεται και ο προβληματισμός για το αν μπορεί η βραβευμένη αρχιτεκτονική μελέτη να πετύχει τους στόχους που προτάσσει και κατά πόσο θα αλλάξει την αστική συνθήκη στην Αθήνα της κρίσης – ενόσω οι συνθήκες στο κέντρο της πόλης ολοένα και επιδεινώνονται. Κρίσιμο φαίνεται και το ερώτημα «σε ποιον απευθύνεται η πρόταση ανάπλασης της Πανεπιστημίου και ποιες κοινωνικές ομάδες θα ευνοηθούν από τους νέους χώρους που θα δημιουργηθούν στην πόλη» (βλ. http://www.rethinkathens.org/, δημοσίευμα Καθημερινής), αφού πολλές από τις πλατείες και τους χώρους πρασίνου που υφίστανται στο κέντρο της Αθήνας είναι ήδη παραχωρημένοι σε αστέγους και σε άλλες ευπαθείς κοινωνικές ομάδες (όπως οι μετανάστες και οι χρήστες ναρκωτικών).

Επιστρέφω λοιπόν, με κριτική διάθεση, στο πρότζεκτ των Superflex που μου είχε γεννήσει ερωτήματα. Εδώ και κάποιους μήνες το «αστικό πάρκο», στο οποίο είχε αναφερθεί ο Γιάκομπ Φένγκερ –φέρει το όνομα Σούπερκίλεν (Superkilen)–, έχει υλοποιηθεί στη συνοικία Ναίρρεμπρο (Nørrebroτης Κοπεγχάγης και έχει ήδη προταθεί για βραβείο Mies van der Rohe 2013 (ευρωπαϊκό βραβείο που δίνεται για τη σημαντική συνεισφορά σε νέες ιδέες και καινοτόμες τεχνολογίες στη σύγχρονη αρχιτεκτονική). Το Σούπερκίλεν αφορά ένα συλλογικό έργο το οποίο ανέθεσε η δημοτική αρχή της πόλης σε τρεις ομάδες μελέτης που δραστηριοποιούνται σε «πρακτικές αστικών παρεμβάσεων»: το αρχιτεκτονικό γραφείο BIG, τους Topotek1, που ασχολούνται με την αρχιτεκτονική τοπίου, και τους Superflex που τα έργα τους ανήκουν στο πεδίο της σύγχρονης τέχνης και συχνά πραγματεύονται σύγχρονα κοινωνικά θέματα.

Τα αντίγραφα των αντικειμένων που επεξεργάστηκαν οι Superflex, προτείνονται σαν αστικός εξοπλισμός του πάρκου Σούπερκίλεν. Είναι οι πάγκοι, οι κάδοι των σκουπιδιών, τα παιδικά παιχνίδια, τα φωτιστικά, ακόμη και τα φυτά ή τα δέντρα, οι αθλητικές εγκαταστάσεις, οι στάσεις λεωφορείου και κάποιες φωτεινές επιγραφές. Στο σύνολό τους φαίνονται ετερόκλητα. Κάποια μεταφέρθηκαν εκεί από άλλες χώρες ή κατασκευάστηκαν σαν πιστά αντίγραφα επιλεγμένων αντικειμένων (στις περιπτώσεις που δεν ήταν εφικτό τα αντικείμενα να μεταφερθούν στην Κοπεγχάγη). Κάποια υποτυπώδης οργάνωσή τους στον χώρο επιτυγχάνεται από τις διαμορφώσεις του εδάφους, που δημιουργούν τρία διακριτά πεδία χώρων και δραστηριοτήτων σε τρεις γεωγραφικές περιοχές του πάρκου που διαδέχονται η μία την άλλη: την Κόκκινη Πλατεία, τη Μαύρη Αγορά και το Πράσινο Πάρκο. Στην Κόκκινη Πλατεία το έδαφος καλύπτεται με ένα κόκκινο πλαστικό δάπεδο, ενώ κάποιες τυφλές όψεις των γύρω κτιρίων βάφονται με κόκκινο χρώμα. Η Μαύρη Αγορά είναι μια ασφαλτοστρωμένη περιοχή. Την άσφαλτο διατρέχουν λευκές γραμμές που περιβάλλουν τον αστικό εξοπλισμό δημιουργώντας καμπύλα σχήματα γύρω από καθένα από αυτά τα αντικείμενα και τις επιλεγμένες φυτεύσεις. Το Πράσινο Πάρκο, από την άλλη, μοιάζει με έναν τεχνητό λόφο φυτεμένο με γκαζόν. Οι ίδιοι οι συντελεστές του έργου λένε ότι διάλεξαν τα έντονα χρώματα των τριών περιοχών του πάρκου έτσι ώστε να αποτελέσουν σημεία αναφοράς για συναντήσεις –για παράδειγμα να μπορεί να δώσει κάποιος ραντεβού στην Κόκκινη Πλατεία ή στο Πράσινο Πάρκο–, ενώ τα αντικείμενα ήθελαν να αποτελούν τα τοπόσημα (landmarks) στους χώρους αυτούς. Λένε, επίσης, ότι το εγχείρημά τους φαίνεται πως έχει πετύχει, εφόσον πολλοί άνθρωποι επισκέπτονται ήδη το πάρκο, ιδιαίτερα τις ηλιόλουστες μέρες.

Ενώ η περιγραφή της ιδέας αυτής της παρέμβασης και τα προσχέδια που παρουσίασαν αρχικά οι μελετητές για το πάρκο Σούπερκίλεν θα φαίνονταν ιδιαίτερα παράξενα στην τοπική κοινότητα και στους αρμόδιους θεσμικούς φορείς της πόλης, το υλοποιημένο πλέον έργο καταφέρνει να δημιουργήσει ένα περιβάλλον που διαπραγματεύεται με ενδιαφέροντα τρόπο τη σύγχρονη αστική συνθήκη μιας ιδιαίτερα «προβληματικής» περιοχής της Κοπεγχάγης. Αναμφισβήτητα ο τρόπος με τον οποίο επιλέχτηκαν τα αντικείμενα του πάρκου και η διαδικασία μεταφοράς τους εκεί είναι το σημαντικότερο στοιχείο της παρέμβασης. Σε αυτό συνέβαλαν οι κάτοικοι της γειτονιάς Ναίρρεμπρο που μένουν γύρω από την περιοχή του πάρκου και κλήθηκαν, σε ομάδες των δύο ατόμων, να συνεργαστούν με τους μελετητές και να προτείνουν από ένα αντικείμενο που θα ήθελαν να τοποθετηθεί στο πάρκο. Οι άνθρωποι αυτοί αναφέρονται στις περιγραφές του έργου ως «συμμετέχοντες πολίτες» (participating citizens) και θα μπορούσαμε να πούμε ότι αποτελούν την τέταρτη σημαντική ομάδα που συνεργάστηκε για τον σχεδιασμό του πάρκου Σούπερκίλεν. Η συνεισφορά τους είναι ουσιαστική. Μοιράζονται άμεσα ένα μέρος της ευθύνης για τη διαμόρφωση της περιοχής που διαμένουν. Εντάσσονται στον μηχανισμό υλοποίησης ενός έργου υποδομής που θα μπορούσε, σε «κανονικές» συνθήκες, να εκτελεστεί με κάποια απρόσωπη (γι’ αυτούς) γραφειοκρατική διαδικασία. Καλούνται, ίσως για πρώτη φορά, να συμμετάσχουν σε ένα σχέδιο διαμόρφωσης μιας νέας συνθήκης για τον «δικό τους» δημόσιο χώρο, μέσα από μία παρέμβαση «αναζωογόνησης» που θα φέρει ριζικές αλλαγές στην καθημερινότητά τους.

 

σελ. 1 (από: 2) ΧΡΟΝΟΣ 01 (05.2013) < προηγ. άρθρο     |     επόμ. σελίδα >