#36 - πώς ξυπνούν οι φωτογραφίες;

 

Ο ΑΦΡΟΣ ΤΩΝ ΕΙΚΟΝΟΓΡΑΦΗΜΕΝΩΝ ΗΜΕΡΩΝ

 

Ηρακλής Παπαϊωάννου

 

Η φωτογραφία υπήρξε πάντοτε συνδεδεμένη με το ταξίδι, τη γεωγραφική εκείνη μετατόπιση η απεικόνιση της οποίας μείωνε συμβολικά τις αποστάσεις, γεννώντας μια εικονική αίσθηση κοσμοπολιτισμού. Οι φωτογράφοι έγιναν στο πέρασμα του χρόνου γοητευτικοί πλάνητες, αναπόδραστοι αυτόπτες μάρτυρες του άγνωστου και του εξωτικού. Οι φωτογραφίες της ιδιωτικής έκδοσης Εικόνες μιας άλλης Ευρώπης έχουν τραβηχτεί από τον περιπλανώμενο τη δεκαετία του ’80 στα σωθικά της Ανατολικής και της Δυτικής Ευρώπης Κωνσταντίνο Πίττα. Στο τέλος του τότε Ψυχρού Πολέμου ο Πίττας δοκίμαζε, με όχημα τη φωτογραφία, τις ραφές των ευρωπαϊκών κοινωνιών, αναζητούσε ομοιότητες και διαφορές πέρα από τα προφανή πολιτικά επιφαινόμενα, καταπατώντας πνευματικά, με τη συνδρομή των εικόνων, τα αγέρωχα όσο και αυθαίρετα σύνορα. Τριάντα χρόνια και μια τελείως διαφορετική καριέρα μετά, αποφάσισε να ανασύρει για πρώτη φορά το υλικό αυτό σε κοινή θέα.

Η ασπρόμαυρη φωτογραφία του διαθέτει άρωμα εποχής, όπως προδίδει η όψη των δημόσιων χώρων, τα αμήχανα, ανυποψίαστα συχνά, από την παρουσία της κάμερας βλέμματα, το φιλέρευνο ύφος της δημοφιλούς τότε φωτογραφίας δρόμου. Έλκει επίσης ενέργεια από την προέκταση του μεγαλόπνοου ιδεολογήματος της ενότητας των ανθρώπων που εισηγήθηκε τα χρόνια του ’50 ο Έντουαρντ Στάιχεν στη διάσημη έκθεση Η οικογένεια του ανθρώπου. Το ιδεολόγημα, μερικώς αφελές όσο και διεγερτικό, στηριζόταν στην παραδοχή ότι οι απλοί, άγνωστοι μεταξύ τους, άνθρωποι διέθεταν παρεμφερή βιώματα, όμοιες αιτίες χαράς και λύπης.

Οι φωτογραφίες του λευκώματος αναδίδουν τη θαυμαστή εκείνη αμεσότητα της φωτογραφίας που δεν θέτει ως προτεραιότητα να πείσει ότι είναι τέχνη, ότι είναι αντικειμενική ή υποκειμενική. Μοιάζουν περισσότερο με ουλή στο φαινομενικό συνεχές του χρόνου. Έχουν ακόμη κάτι αόριστα υπαρξιακό, κάτι από την ουσία ανθρώπων που διέσχισαν τα μονοπάτια της ζωής κατηφείς, σκεφτικοί, βιαστικοί, αφηρημένοι· που κατοικούν πόλεις που δεν τις διαμόρφωσαν οι ίδιοι ή δεν μπόρεσαν να τις αλλάξουν. Άνθρωποι που κινούνται, ταξιδεύουν, περιμένουν, υπομένουν, προσδιορισμένοι αναπόφευκτα με τον νοητό όσο και γεωγραφικά απτό άξονα Ανατολής-Δύσης. Οι φωτογραφίες όμως δείχνουν επίσης, μεταξύ άλλων, πόσο έρμαια είμαστε των ιστορικών και των κοινωνικών συνθηκών, των ατομικών και των συλλογικών ψευδαισθήσεων, ευάλωτοι σε όλα εκείνα που δεν μπορούμε να τα προβλέψουμε ή αδυνατούμε να τα ελέγξουμε. Δείχνουν μια διαφορετική ίδια Ευρώπη που δεν υπήρξε τελικά ποτέ ένα, ακόμη κι όταν διακηρύχθηκε πανηγυρικά πως αυτό συνέβη, μια χρήσιμη όσο και ολισθηρή αυταπάτη. Οι διαπιστώσεις όμως αποκτούν σάρκα μόνο όταν αρχίζουν να τραβιούνται οι κουρτίνες.

Το εγχείρημα του Πίττα μιλάει ακόμη εναργώς για τις ημιτελείς δουλειές της φωτογραφίας που λιμνάζει σε συρτάρια της μνήμης και του χώρου, όπως πρόσφατα σχετικά υπέδειξε, ερήμην της ιδίας, η περίπτωση της Βίβιαν Μάγερ. Της φωτογραφίας που γερνάει με αυθάδεια χωρίς να ασχημαίνει από τις ρυτίδες, χωρίς να χάνει τη σημασία της ή αποκτώντας ανέλπιστα καινούριες. Πώς ξυπνούν οι φωτογραφίες μετά από τριάντα χρόνια; Αντέχουν την ξαφνική υπερέκθεση στο φως; Πώς μεταβάλλεται σιωπηλά η ανάγνωσή τους; Πόσο ζωτική μοιάζει, ακόμη κι από χρονική απόσταση ασφαλείας, η εφήμερη ανθρώπινη συνθήκη; Αλλάζουν πιο πολύ πλέον οι εικόνες που αναπαριστούν τις κοινωνικές συνθήκες ή οι κοινωνίες εξαιτίας των εικόνων τους; Η ανασκαφή στη φωτογραφία που λανθάνει στο σκοτάδι ανασύρει πράγματα αναμενόμενα οικεία και ταυτόχρονα απρόσμενα ανοίκεια.

files/chronosmag/themes/theme_one/faviconXronos.png

  ΧΡΟΝΟΣ 36 (4.2016)