#34 - η περίπλοκη ασυμμετρία του γυμνού

 

Ο ΑΦΡΟΣ ΤΩΝ ΕΙΚΟΝΟΓΡΑΦΗΜΕΝΩΝ ΗΜΕΡΩΝ

 

Ηρακλής Παπαϊωάννου

 

Για να εκτεθεί το 1857 δημόσια το έργο του Όσκαρ Γκυστάβ Ρεϊλάντερ Two Ways of Life, που πραγματευόταν το σταυροδρόμι ανάμεσα στις υψηλές αξίες της ζωής και τον έκλυτο βίο, απαιτήθηκε να καλυφθούν τα εικονιζόμενα γυμνά γυναικεία σώματα. Το φωτογραφικό γυμνό υπήρξε πάντα περίπλοκη υπόθεση: σκόνταφτε στις συμπληγάδες τέχνης και ενοχικότητας, σκανδαλοθηρίας και ηθικοπλασίας, στη διαφορά «γυμνού» και «γδυμνού», όπως την πρότεινε ο Κέννεθ Κλαρκ: το γυμνό ως αισθητική παράσταση απέναντι στο γδυμνό ως σάρκα που θεάται χωρίς ρούχα, στο οποίο η αντικειμενικοφάνεια της φωτογραφίας πρόσθετε βαρύτητα. Σήμερα τα πράγματα δεν είναι καθόλου απλούστερα: το Playboy, περιοδικό που κέντρισε το αρσενικό φαντασιακό γενεών, προτίθεται να ντύσει (ελαφρά) τα κουνελάκια του, αναζητώντας να επιβιώσει σε μια εποχή που το διαδίκτυο υπερχειλίζει από πορνογραφία για κάθε γούστο. Τα χυμώδη κορίτσια του θα ποζάρουν με την ελάχιστη ένδυση, αναδίδοντας έναν ερωτισμό πιο υπαινικτικό, συνοδεύοντας την ποικίλη ύλη του περιοδικού. Η Ιρανή ηθοποιός Γκολσιφτέ Φαραχανί φωτογραφήθηκε τα τελευταία χρόνια σε δυτικά περιοδικά γυμνή, προκαλώντας την οργή του ιρανικού κράτους το οποίο απαγόρευσε την είσοδό της στη χώρα. Η ίδια δήλωσε πως η φωτογράφηση συμβολίζει το δικαίωμα μιας γυναίκας να ορίζει το σώμα της. Το 2014 ο Γαλλοελβετός Ολιβιέ Ζοσουά έκανε ντοκιμαντέρ για τον σκηνοθέτη Ματτίας Λάνγκχοφ στην Επίδαυρο, όταν ένας φύλακας αντιλήφθηκε σε κάποιο γύρισμα μια ηθοποιό γυμνή στα διαζώματα. Σύσσωμο το συνεργείο πέρασε δεκαέξι ώρες στο κρατητήριο. Μπορεί κανείς να γυμνωθεί στη θεατρική πράξη (όπως ο αείμνηστος Μηνάς Χατζησάββας στην παράσταση του Λάνγκχοφ στην Επίδαυρο το 1997), όχι όμως να την ξεγυμνώσει σε ντοκιμαντέρ. Το συμβάν απηχεί ως φάρσα την ατυχή ιστορία της Nelly’s το 1927, όταν φωτογράφισε στην Ακρόπολη γυμνή την μπαλαρίνα Μόνα Πάιβα, ξεσηκώνοντας θόρυβο στη συντηρητική μεσοπολεμική Αθήνα. Τότε και τώρα, εγέρθηκαν ζητήματα ηθικής ακεραιότητας του μνημείου. Γυμνά είναι ενίοτε τα ίδια τα μνημεία, καθώς δεν προστατεύεται το ήθος που τα δημιούργησε.

Το βλέμμα, βέβαια, κατανάλωνε αχόρταγα στα τέλη του ’80 τα (ιδιωτικά, μη καλλιτεχνικά) γυμνά πρωτοσέλιδα της πρωθυπουργικής συντρόφου σε έναν ηδονοβλεπτικό κανιβαλισμό. Όμοια, το 1997 η έκθεση φωτογραφίας του διαβόητου Χέλμουτ Νιούτον στη Θεσσαλονίκη προκάλεσε ασυνήθιστη κοσμοσυρροή, όχι χάρη στα εξαιρετικά πορτρέτα του αλλά στα λυγερόκορμα, αυθάδη γυμνά του. Η τέχνη, ως ιδανικό πρόσχημα, έχαιρε ασυλίας για αρκετά από εκείνα μπροστά στα οποία η κοινωνία αρεσκόταν να κοκκινίζει. Κατά μία έννοια, τα πράγματα ήταν πάντα συγχρόνως φανερά και κρυφά. Τα στούντιο που τον 19ο αιώνα προμήθευαν τους καλλιτέχνες με académies, φωτογραφικές σπουδές γυμνού ως πρώτη ύλη της τέχνης τους, εμπορεύονταν υπόγεια τη σκληρή πορνογραφία της εποχής. Και τα πράγματα στη φωτογραφία γυμνού παραμένουν περίπλοκα ασύμμετρα: τα κουνελάκια ντύνονται για να ζεστάνουν το κοινό τους· η Φαραχανί γδύνεται για να αυτοπροσδιοριστεί συμβολικά· στην επιτομή της σύγχρονης επικοινωνίας, το facebook και το instagram, το γυμνό εξορίζεται με σχεδόν θεοκρατική, για τα δυτικά δεδομένα, απολυτότητα· άνθρωποι γυμνώνονται επιδεικτικά σε δημόσιους χώρους, σε μια ένδειξη διαμαρτυρίας που έλκει τον φακό ως μαγνήτης: αλλού το γυμνό περισσεύει ασυνάρτητα κι αλλού δεν χωρά πουθενά. Απουσιάζει όμως ακόμη η νηφάλια πρόσληψη του γυμνού σώματος. Και της εικόνας του.

files/chronosmag/themes/theme_one/faviconXronos.png

  ΧΡΟΝΟΣ 34 (2.2016)